Agisilaos Konidaris

Εισαγωγή

Ζούμε σε μια εποχή όπου η ψηφιακή παρουσία θεωρείται δεδομένη, όμως τα στοιχεία δείχνουν πως η αλόγιστη χρήση από παιδικούς εγκεφάλους εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους.

Η συζήτηση για την επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (social media) στην ψυχική υγεία και την ανάπτυξη των ανηλίκων έχει ανάψει για τα καλά με αφορμή την πρώτη εφαρμογή της απαγόρευσης χρήσης τους από ανήλικους κάτω των 16 ετών στην Αυστραλία (Δεκέμβριος  2025).

Είναι όμως η καθολική απαγόρευση η λύση ή μήπως αποτελεί μια βεβιασμένη απάντηση σε ένα πολύπλοκο πρόβλημα;

Στο κείμενο αυτό, αναλύουμε τα δεδομένα και προτείνουμε μια εναλλακτική προσέγγιση που εστιάζει όχι μόνο στο “μέσο” αλλά στον “χρόνο” και την ποιότητα ζωής.

Η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε στις 8 Απριλίου την απόφαση της για την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο, προχωρώντας στην απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών. Το νομοσχέδιο, που προανήγγειλε ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, αναμένεται να κατατεθεί και να ψηφιστεί το καλοκαίρι του 2026, ώστε να τεθεί σε πλήρη εφαρμογή από την 1η Ιανουαρίου 2027

Την παραπάνω απόφαση είχε προαναγγείλει ο ίδιος ο πρωθυπουργός ήδη από τον Φεβρουάριο του 2026, όταν είπε: «Δεν μπορούμε να επικαλούμαστε τις δυσκολίες στην εφαρμογή αυτών των πολιτικών ως δικαιολογία για να μην κάνουμε κάτι για το πρόβλημα».
(https://www.kathimerini.gr/society/564057967/reuters-pros-apagoreysi-ta-social-media-stin-ellada-gia-toys-kato-ton-15/)

Επειδή το νομοσχέδιο με τα συγκεκριμένα μέτρα θα ψηφιστεί το καλοκαίρι, ο διάλογος για αυτό το πάρα πολύ σοβαρό θέμα έχει ξεκινήσει και καταγράφονται πολλές απόψεις. Το θέμα είναι παγκόσμιο και δεν είναι απλό. Είναι πολλά τα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν πριν αποφασίσουμε λύσεις, νομοθεσία και δράσεις. Ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα είναι:

• Ποιο είναι ακριβώς το κύριο πρόβλημα που θέλουμε να λύσουμε και ποιος είναι ο στόχος της λύσης που τελικά θα επιλεγεί;
• Μήπως ταυτίζουμε τη χρήση social media με τη συνολική ενασχόληση με τα smartphones και τις ώρες μπροστά στην οθόνη;
• Είναι μόνο πρόβλημα ψυχικής υγείας ή ευρύτερο κοινωνικό πρόβλημα;
• Είναι πρόβλημα που αφορά μόνο τους ανήλικους κάτω των 15 ετών;
• Η λύση που θα επιλεγεί θα έχει περισσότερα θετικά ή αρνητικά αποτελέσματα; Θα είναι μακροπρόθεσμη η περιστασιακή;
• Οι άλλες χώρες τί κάνουν και ποια είναι τα αποτελέσματα μέχρι στιγμής;

Σε κάθε περίπτωση, καλείται η πολιτεία να κάνει κάτι για την αντιμετώπιση ενός πολυδιάστατου και πολύπλοκου προβλήματος. Η κυβέρνηση προφανώς νιώθει την ανάγκη να κάνει κάτι άμεσα αφού ήδη άλλες χώρες έχουν ψηφίσει σχετικούς νόμους και το πρόβλημα είναι όντως υπαρκτό.

Σε αυτό το κείμενο προσπαθώ να θέσω το πλαίσιο, να ορίσω ακριβώς το κύριο πρόβλημα και να προτείνω λύσεις με βάση τη δική μου εμπειρία και τις δικές μου προσωπικές απόψεις, βασισμένος όμως σε διεθνείς καλές πρακτικές. Κάποιοι θα συμφωνήσουν και κάποιοι θα διαφωνήσουν. Νιώθω όμως την ανάγκη να προσφέρω στον δημόσιο διάλογο για αυτό το θέμα αφού το θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό.

Αρχικά, πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι συμφωνώ ότι πρέπει να υπάρξει νομοθετική πρωτοβουλία επί του θέματος, όχι μόνο από μεμονωμένες χώρες, αλλά και από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όχι όμως βεβιασμένα, αλλά μόνο μετά από σοβαρή σκέψη και διαβούλευση.

Πρέπει επίσης, εξαρχής, να ξεκαθαρίσω πως όλη αυτή η κουβέντα που γίνεται επί της υπερβολικής ενασχόλησης των νέων με τα social media με συνέπεια τον αυξημένο χρόνο μπροστά στις οθόνες, είναι μια κουβέντα που γίνεται για ένα σύμπτωμα ενός μεγαλύτερου προβλήματος. Δεν είναι μια κουβέντα για τα πραγματικά αίτια που προκάλεσαν το σύμπτωμα. Μπορεί να βρούμε κάποιες λύσεις για το σύμπτωμα, όμως αν δεν αντιμετωπιστούν τα αίτια θα έχουμε και άλλα συμπτώματα. Είναι σα να έχει κάποιος πονοκέφαλο επειδή έχει δύο μέρες να φάει, και ο γιατρός να του δίνει DEPON. Μπορεί να μη νιώθει για λίγο το σύμπτωμα αλλά δεν έχει λύσει το πραγματικό πρόβλημα, που είναι η ασιτία.

Ορισμένα από τα μεγάλα αίτια που έχουν προκαλέσει το σύμπτωμα για το οποίο συζητάμε είναι:

• Η κοινωνική αποξένωση
• Η ανάγκη οι γονείς να δουλεύουν σχεδόν όλη μέρα
• Η ανυπαρξία ή διάλυση των χώρων κοινωνικοποίησης πέρα από το σπίτι και το σχολείο/δουλειά, όπως οι αλάνες, οι ασφαλείς γειτονιές και οι πλατείες
• Η αποσύνθεση της διευρυμένης οικογένειας
• Η “Εμπορευματοποίηση” της προσοχής (Attention Economy)
• Το άγχος της επίδοσης και η κοινωνική σύγκριση
• Η οικονομική κρίση

Επιστρέφοντας όμως στο συγκεκριμένο θέμα, θεωρώ πως μια άμεση απαγόρευση χρήσης των social media για ανήλικους κάτω των 15 ετών δεν είναι σίγουρο ότι θα έχει τα επιθυμητά αποτελέσματα ή ότι δεν θα έχει παρενέργειες. Αυτό αποδεικνύεται και από τα πρώτα αποτελέσματα εφαρμογής του μέτρου στην Αυστραλία, όπως θα δούμε παρακάτω. Είναι αλήθεια πως η υπερβολική ή παθητική χρήση social media από ανήλικους έχει αρνητικές επιπτώσεις στη ψυχική τους υγεία και τη συμπεριφορά τους. Δεν είναι όμως μόνο αρνητικές οι συνέπειες. Υπάρχουν και θετικά αποτελέσματα που έχουν αναφερθεί σε αρκετές έρευνες τα οποία δεν πρέπει να παραβλέπουμε παντελώς. Το θέμα είναι αν ο τρόπος που χρησιμοποιούνται τα social media είναι αυτό που δημιουργεί το πρόβλημα. Υπάρχουν αρκετές έρευνες που αναφέρουν τόσο τα θετικά, όσο και τα αρνητικά της χρήσης social media από τα παιδιά και προτείνουν όρια όχι απαγόρευση. (δείτε εδώ: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK594763/)

Αν αποφασίσουμε ότι τα social media είναι εθιστικά και πρέπει να απαγορευθούν εντελώς στα παιδιά, τότε ίσως πρέπει να αποφασίσουμε το ίδιο για τη ζάχαρη, τα fast food, τα video games και την τηλεόραση στις μικρές ηλικίες. Οι απαγορεύσεις είναι εύκολες να νομοθετηθούν αλλά δεν είναι πάντα αποτελεσματικές ή δεν εφαρμόζονται στην πράξη. Είναι πάντοτε προτιμότερο να προσπαθήσουμε να αποκτήσουν οι νέοι την καλή συνήθεια με παράδειγμα, εκπαίδευση και εναλλακτικές.

Βέβαια, στο σημείο που βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή με τα social media και τα smartphones είναι αλήθεια πως δεν υπάρχουν πλέον εύκολες λύσεις. Δεν υπάρχει λύση χωρίς σημαντικές αλλαγές.

Οι βασικές παραδοχές που θεωρώ πως πρέπει να κάνουμε πριν ασχοληθούμε με οποιαδήποτε λύση είναι ότι:

• Ο χρόνος μας είναι περιορισμένος και πρέπει να τον προφυλάξουμε. Πρέπει να τον χρησιμοποιούμε δημιουργικά.
• Η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ο «κακός». Ο τρόπος που τη χρησιμοποιεί ο άνθρωπος την βάζει πολλές φορές στη θέση του «κακού». Δείτε το παράδειγμα της πυρηνικής ενέργειας.

Σχετικά με όσα αναφέραμε παραπάνω, θεωρώ πως είναι πολύ σημαντικό να δούμε όλοι το βίντεο μιας πρόσφατης συνέντευξης του εξαίρετου Ακαδημαϊκού Αθανάσιου Φωκά, όπου μεταξύ άλλων λέει:

«Μην σπαταλάτε χρόνο…. Χρησιμοποιήστε τον χρόνο σας για να κάνετε μια θετική επένδυση στη ζωή σας και τον εαυτό σας….. Απαιτεί πειθαρχία….. Το σημαντικό είναι τί καινούριο μπορείς να παράξεις κάθε μέρα που περνάει.»

Το βίντεο της συνέντευξης είναι διαθέσιμο εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=UxtdPv7WyVk

Η αφορμή: Τί έγινε στην Αυστραλία;

Η Αυστραλία πρόσφατα έθεσε σε εφαρμογή το νόμο «Online Safety Amendment (Social Media Minimum Age) Act 2024» με τον οποίο απαγορεύει σε άτομα κάτω των 16 ετών τη χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς καμία εξαίρεση για γονική συναίνεση. Η ευθύνη εφαρμογής ανήκει αποκλειστικά στις πλατφόρμες, οι οποίες οφείλουν να χρησιμοποιούν τεχνολογίες επαλήθευσης ηλικίας για τον εντοπισμό και τη διαγραφή ανήλικων χρηστών. Σε περίπτωση αποτυχίας, οι εταιρείες αντιμετωπίζουν πρόστιμα έως 49,5 εκατ. AUD (περίπου 30 εκ. Ευρώ), ενώ εξαιρούνται υπηρεσίες ανταλλαγής μηνυμάτων (π.χ. WhatsApp) και εκπαιδευτικά εργαλεία.

Ο νόμος τέθηκε επίσημα σε ισχύ στις 10 Δεκεμβρίου 2025.

Από εκείνη την ημερομηνία και μετά, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης στην Αυστραλία είναι νομικά υποχρεωμένες να εμποδίζουν την πρόσβαση σε χρήστες κάτω των 16 ετών και να διαγράφουν τους υπάρχοντες λογαριασμούς που ανήκουν σε αυτή την ηλικιακή ομάδα.

Η Αυστραλία έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που επέβαλε έναν τόσο αυστηρό και οριζόντιο περιορισμό. Σε αντίθεση με άλλες χώρες, στην Αυστραλία οι γονείς δεν μπορούν να δώσουν συγκατάθεση για να παρακάμψει το παιδί το όριο.

Το βάρος πέφτει στις εταιρείες (TikTok, Meta, Snapchat, X, κ.λπ.) και όχι στους χρήστες ή τους γονείς. Αν οι πλατφόρμες δεν λάβουν “εύλογα μέτρα” προστασίας, αντιμετωπίζουν πρόστιμα.

Ο νόμος αφορά τις πλατφόρμες που ταξινομούνται ως «Age-restricted social media services» (ηλικιακά περιορισμένες υπηρεσίες μέσων κοινωνικής δικτύωσης) και περιλαμβάνει σχεδόν όλους τους μεγάλους παίκτες της αγοράς.

Συγκεκριμένα, οι κυριότερες πλατφόρμες που επηρεάζονται είναι:

• TikTok
• Instagram και Facebook (Meta)
• Snapchat
• X (πρώην Twitter)
• Reddit
• YouTube (κυρίως όσον αφορά τη δυνατότητα σύνδεσης σε λογαριασμό)
• Twitch
• Threads
• Kick

Ο νόμος έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να μην αποκόπτει τους νέους από τη δουλειά τους ή την επικοινωνία. Έτσι, εξαιρούνται:

• Εφαρμογές μηνυμάτων: WhatsApp και Messenger (επιτρέπονται για επικοινωνία).
• Πλατφόρμες Gaming: Roblox, Discord και Steam (εκτός αν η κύρια λειτουργία τους κριθεί ότι είναι η κοινωνική δικτύωση).
• Εκπαιδευτικές και Υγειονομικές υπηρεσίες: Google Classroom, Headspace κ.λπ.
• YouTube Kids: Επιτρέπεται ως ασφαλής έκδοση για παιδιά.

Τα πρώτα αποτελέσματα (Δεκέμβριος 2025 – Φεβρουάριος 2026)

Μετά από περίπου δύο μήνες εφαρμογής, τα αποτελέσματα δείχνουν μια μεικτή εικόνα:

Οι πλατφόρμες ξεκίνησαν επιθετικούς “καθαρισμούς”. Σύμφωνα με την Επίτροπο Ηλεκτρονικής Ασφάλειας (eSafety Commissioner): Περισσότεροι από 4,7 εκατομμύρια λογαριασμοί διαγράφηκαν ή “πάγωσαν” μόνο τον πρώτο μήνα. Το Snapchat ανέφερε ότι μπλόκαρε πάνω από 415.000 λογαριασμούς, ενώ η Meta (Instagram/Facebook) πάνω από 500.000.

Η εφαρμογή βασίζεται σε τεχνολογίες “εκτίμησης ηλικίας” (facial age estimation) και ανάλυσης συμπεριφοράς. Η τεχνολογία σάρωσης προσώπου έχει περιθώριο σφάλματος 1,5–2 έτη, με αποτέλεσμα κάποιοι έφηβοι να αναγνωρίζονται ως ενήλικες και να παραμένουν στις πλατφόρμες. Υπήρξαν όμως και πολλές καταγγελίες από ενήλικες που κλειδώθηκαν έξω από τους λογαριασμούς τους επειδή το σύστημα τους θεώρησε ανήλικους.

Οι τεχνολογικά καταρτισμένοι νέοι βρήκαν γρήγορα τρόπους παράκαμψης:

Χρήση VPN: Πολλοί έφηβοι χρησιμοποιούν VPN για να φαίνεται ότι συνδέονται από άλλη χώρα όπου δεν ισχύει η απαγόρευση.

Μετανάστευση σε άλλες Εφαρμογές: Παρατηρήθηκε στροφή προς λιγότερο ελεγχόμενες εφαρμογές μηνυμάτων (που εξαιρούνται από τον νόμο), γεγονός που προκαλεί ανησυχία για την ασφάλειά τους εκεί.

Αν και είναι πολύ μικρό το διάστημα εφαρμογής του νόμου, ορισμένοι εκπαιδευτικοί αναφέρουν μια μικρή βελτίωση στη συγκέντρωση στο σχολείο, καθώς η “κοινωνική πίεση” να είναι κανείς online μειώθηκε, αφού η απαγόρευση αφορά το σύνολο των συνομηλίκων. Πολλοί γονείς επικροτούν το μέτρο, άλλοι διαμαρτύρονται ότι τους αφαιρείται το δικαίωμα να αποφασίζουν οι ίδιοι για την ψηφιακή ανατροφή των παιδιών τους.

Ποια είναι τα προβλήματα από την υπερβολική χρήση Social Media και τις οθόνες;

Οι επιπτώσεις της υπερβολικής έκθεσης των νέων κάτω των 16 ετών στον ψηφιακό κόσμο είναι πολυδιάστατες, με τις έρευνες να εστιάζουν πρωτίστως στην επιδείνωση της ψυχικής υγείας. Η συνεχής κοινωνική σύγκριση με φιλτραρισμένες ψηφιακές εικόνες καλλιεργεί αισθήματα ανεπάρκειας και χαμηλή αυτοεκτίμηση, ενώ το φαινόμενο FOMO δημιουργεί ένα μόνιμο καθεστώς άγχους. Ο ψηφιακός εθισμός εμφανίζεται ως μια πραγματική απειλή, καθώς οι μηχανισμοί επιβράβευσης των κοινωνικών δικτύων ενεργοποιούν τα ίδια κέντρα του εγκεφάλου με τις εξαρτησιογόνες ουσίες, καθιστώντας τον αυτοέλεγχο των εφήβων εξαιρετικά δύσκολο.

Στο γνωστικό επίπεδο, η συνήθεια της γρήγορης κατανάλωσης περιεχομένου, όπως τα σύντομα βίντεο, προκαλεί σοβαρή διάσπαση προσοχής και δυσκολία στη συγκέντρωση, επανεκπαιδεύοντας τον εγκέφαλο να ζητά μόνο την άμεση ικανοποίηση. Αυτή η πρακτική περιορίζει τη δημιουργικότητα και εμποδίζει τη μαθησιακή διαδικασία, καθώς η πληροφοριακή υπερφόρτωση δυσχεραίνει τη σωστή λειτουργία της μνήμης. Παράλληλα, η σωματική υγεία πλήττεται άμεσα, με τις διαταραχές ύπνου λόγω του μπλε φωτός να συνδέονται με την κατάθλιψη, ενώ η καθιστική ζωή οδηγεί σε παχυσαρκία, μυοσκελετικά προβλήματα και αυξημένα ποσοστά μυωπίας.

Τέλος, η κοινωνική διάσταση των προβλημάτων περιλαμβάνει σοβαρούς κινδύνους, όπως ο κυβερνοεκφοβισμός και η έκθεση σε ακατάλληλο ή βίαιο περιεχόμενο, που για τους ανήλικους αποτελούν τραυματικές εμπειρίες. Παρά την επιφανειακή «σύνδεση» που προσφέρουν οι πλατφόρμες, οι νέοι οδηγούνται συχνά στην απομόνωση, καθώς η έλλειψη της φυσικής επαφής στερεί από τον έφηβο την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης. Η κατανόηση αυτών των κινδύνων καθιστά σαφές ότι η ψηφιακή έκθεση των παιδιών δεν είναι απλώς θέμα χρόνου, αλλά μια συνολική πρόκληση για την υγιή ψυχοσωματική και κοινωνική τους ανάπτυξη.

Για να κατανοήσουμε γιατί το πρόβλημα είναι πολύπλοκο και πολυπαραγοντικό, πρέπει να δούμε πώς συνδέονται 3 σημαντικοί παράγοντες που συνεισφέρουν στην απώλεια του χρόνου μας στον ψηφιακό κόσμο. Αυτοί είναι:

1. Smartphones (Ο «αγωγός»). Η συσκευή που κατάργησε τα φυσικά όρια, και διευκολύνει την πρόσβαση στα social media κάθε δευτερόλεπτο της ζωής μας (always online).
2. Social Media πλατφόρμες (Το «περιβάλλον»). Οι εικονικοί χώροι όπου η δραστηριότητά μας συχνά μετατρέπεται σε εμπόρευμα.
3. Αλγόριθμοι (Η «μηχανή»). Η αόρατη νοημοσύνη που μελετά τις κινήσεις, τις επιθυμίες και τις επιλογές μας και αποφασίζει τι θα μας κρατήσει μπροστά στην οθόνη.

Το «αποτέλεσμα» του συνδυασμού των 3 αυτών παραγόντων είναι η αύξηση του Screen Time, δηλαδή ο χρόνος που αφαιρείται από την πραγματική ζωή (π.χ. ύπνος, κίνηση, διάβασμα).

Θα πρέπει να σημειώσω εδώ, πώς δεν είναι μόνο αυτοί οι 3 παράγοντες που συμβάλουν στην απώλεια χρόνου. Υπάρχουν και άλλες δραστηριότητες με τις οποίες πρέπει να ασχοληθούμε, όπως π.χ. το gaming και η τηλεόραση. Σε αυτό το άρθρο όμως αναφέρομαι κυρίως στα social media με αφορμή τη συζήτηση που γίνεται τώρα για την απαγόρευσή τους.

Τί κάνει η Ελλάδα;

Η χώρα μας, τον Νοέμβριο του 2024, δημιούργησε την «Εθνική Στρατηγική για την Προστασία των Ανηλίκων από τον Εθισμό στο Διαδίκτυο» που εισάγει μια ριζική αλλαγή παραδείγματος, μεταφέροντας την κύρια ευθύνη προστασίας από την οικογένεια στις ίδιες τις ψηφιακές πλατφόρμες. Η κεντρική πρόταση βασίζεται στη φιλοσοφία του «ασφαλούς σχεδιασμού», απαιτώντας τον επανασχεδιασμό των αλγορίθμων ώστε να εξαλειφθούν εθιστικές πρακτικές όπως η αυτόματη αναπαραγωγή και η ατέρμονη κύλιση περιεχομένου. Στο πλαίσιο αυτό, θεσμοθετείται η «ψηφιακή ενηλικίωση» στο 15ο έτος της ηλικίας, καθιστώντας υποχρεωτική τη ρητή συγκατάθεση του κηδεμόνα για τη χρήση κοινωνικών δικτύων από μικρότερους ανηλίκους, ενώ παράλληλα επιβάλλεται στις εταιρείες η χρήση αξιόπιστων μηχανισμών ταυτοποίησης ηλικίας που ξεπερνούν την απλή δήλωση στοιχείων.

Πρακτικά, η πολιτεία προτείνει μια σειρά από τεχνολογικά εργαλεία για τη στήριξη της οικογένειας, με κυριότερο το «Kids Wallet», ένα ψηφιακό πορτοφόλι ανηλίκων συνδεδεμένο με το Gov.gr Wallet των γονέων. Το εργαλείο αυτό θα επιτρέπει τη διαχείριση της πρόσβασης και το μπλοκάρισμα των συσκευών κατά τη διάρκεια των σχολικών ωρών, ενώ η νέα πύλη parco.gov.gr θα προσφέρει συνεχή καθοδήγηση για την εγκατάσταση λογισμικού γονικού ελέγχου. Επιπλέον, προβλέπεται νομοθετική ρύθμιση που θα υποχρεώνει τους κατασκευαστές κάθε συσκευής που πωλείται στην ελληνική αγορά, από κινητά τηλέφωνα μέχρι κονσόλες παιχνιδιών, να διαθέτουν προεγκατεστημένα και εύκολα προσβάσιμα εργαλεία προστασίας.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ελλάδα επιδιώκει να ηγηθεί της προσπάθειας για τη θεσμοθέτηση ενός «Χάρτη Ψηφιακών Δικαιωμάτων» και την προώθηση του Digital Fairness Act. Η στρατηγική περιλαμβάνει την πίεση για την καθολική απαγόρευση του profiling ανηλίκων και των στοχευμένων διαφημίσεων, καθώς και την κατοχύρωση δικαιωμάτων όπως αυτό της «μη ανίχνευσης». Η πρόταση ολοκληρώνεται με ένα εκτεταμένο πρόγραμμα εκπαίδευσης και ενημέρωσης, το οποίο περιλαμβάνει πανελλαδικές έρευνες για τις ψηφιακές συνήθειες των νέων, καμπάνιες ευαισθητοποίησης στα σχολεία και την καθιέρωση μιας εθνικής ημέρας αφιερωμένης στην υπεύθυνη ψηφιακή μάθηση.

Η στρατηγική φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου τα παιδιά θα απολαμβάνουν τα οφέλη της τεχνολογίας χωρίς να θυσιάζουν την ψυχική τους υγεία, μεταθέτοντας την ευθύνη από τον χρήστη στις εταιρείες τεχνολογίας. Ολόκληρο το κείμενο είναι διαθέσιμο εδώ.

Σε συνέχεια των παραπάνω, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε στις 8 Απριλίου 2026 την απόφαση της για την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο, προχωρώντας στην απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών. Το νομοσχέδιο, που προανήγγειλε ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, αναμένεται να κατατεθεί και να ψηφιστεί το καλοκαίρι του 2026, ώστε να τεθεί σε πλήρη εφαρμογή από την 1η Ιανουαρίου 2027

Το μέτρο αφορά πρακτικά μαθητές έως και την Τρίτη Γυμνασίου, δηλαδή παιδιά που έχουν γεννηθεί από το 2012 και έπειτα. Η απαγόρευση καλύπτει δημοφιλείς πλατφόρμες όπου οι χρήστες δημιουργούν προφίλ, αλληλεπιδρούν και δημοσιεύουν περιεχόμενο, όπως το Facebook, το Instagram, το TikTok και το Snapchat. Ωστόσο, από τη ρύθμιση εξαιρούνται αυστηρά εφαρμογές που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για την ανταλλαγή μηνυμάτων, όπως το Viber και το WhatsApp.

Την κύρια ευθύνη για την επιβεβαίωση της ηλικίας των χρηστών φέρουν πλέον νομικά οι ίδιες οι εταιρείες τεχνολογίας. Αν τα κοινωνικά δίκτυα δεν έχουν βεβαιότητα για την πραγματική ηλικία μέσω των δικών τους αλγορίθμων, οι χρήστες θα καλούνται να την επαληθεύσουν. Για τον σκοπό αυτό, η Ελλάδα έχει έτοιμο ένα πρωτοποριακό εθνικό εργαλείο, το KidsWallet, το οποίο συνδέεται με το Gov.gr.

Μέσω αυτού του ψηφιακού πορτοφολιού, δεν θα διαμοιράζονται προσωπικά δεδομένα ή η ακριβής ημερομηνία γέννησης του παιδιού στις πλατφόρμες, παρά μόνο η πληροφορία (“ναι” ή “όχι”) για το εάν ο χρήστης είναι κάτω ή άνω των 15 ετών.

Σε ό,τι αφορά τους ελέγχους, το κράτος δεν θα «αστυνομεύει» απευθείας τους ίδιους τους χρήστες, αλλά θα εποπτεύει τη συμμόρφωση των πλατφορμών. Βάσει της ευρωπαϊκής Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA), οι εταιρείες που δεν θα τηρούν τον νόμο θα αντιμετωπίζουν εξοντωτικές κυρώσεις, όπως πρόστιμα που θα φτάνουν έως και το 6% του παγκόσμιου τζίρου τους, ημερήσια πρόστιμα συμμόρφωσης, αλλά και ενδεχόμενους περιορισμούς λειτουργίας.

Επειδή η πρόκληση είναι υπερεθνική, ο Πρωθυπουργός απέστειλε ήδη επιστολή προς την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ζητώντας να γίνει υποχρεωτική σε πανευρωπαϊκό επίπεδο η ενιαία ψηφιακή ενηλικίωση στα 15 έτη, η χρήση του μηχανισμού επαλήθευσης από όλες τις πλατφόρμες και η τακτική εξαμηνιαία επανεπαλήθευση των λογαριασμών.

Όπως τόνισαν οι συναρμόδιοι υπουργοί κατά την εξειδίκευση των μέτρων, στόχος της κυβέρνησης δεν είναι ο περιορισμός της ελευθερίας, αλλά η προστασία της ψυχικής υγείας και της ομαλής ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης των παιδιών από τον ψηφιακό εθισμό. Ο νόμος θέτει το πλαίσιο, όμως η επιτυχία του εγχειρήματος εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό και από τη συνδρομή των γονέων, οι οποίοι καλούνται να διασφαλίζουν ότι τα παιδιά τους δεν παρακάμπτουν τις ψηφιακές ασφαλιστικές δικλείδες.

Τί κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση;

Μετά την κίνηση της Αυστραλίας, ένα παγκόσμιο «φαινόμενο ντόμινο» βρίσκεται σε εξέλιξη, με τις ευρωπαϊκές χώρες να ηγούνται της προσπάθειας για αυστηροποίηση των ορίων ηλικίας στα social media (14-16 έτη). Η Νορβηγία και η Ισπανία εμφανίζονται ως οι πιο αποφασιστικές, με την πρώτη να στοχεύει στον περιορισμό των αλγορίθμων και τη δεύτερη να καινοτομεί με το «Ψηφιακό Διαβατήριο» (Cartera Digital) για την αδιάβλητη επαλήθευση ηλικίας. Παράλληλα, Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο ενισχύουν το νομοθετικό τους οπλοστάσιο εστιάζοντας στην «ψηφιακή ωριμότητα» και την προστασία από εθιστικά περιβάλλοντα, παρά τις τεχνικές προκλήσεις και τις αντιδράσεις των κολοσσών της τεχνολογίας.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με την «Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA)» που ήδη εφαρμόζεται προσπαθεί να θέσει κανόνες στις πλατφόρμες για την προστασία των ανηλίκων, όμως η εφαρμογή παραμένει δύσκολη. Έτσι, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη εισάγει και συζητείται νομοθεσία με τίτλο: «Πράξη για την Ψηφιακή Δίκαιη Μεταχείριση» (Digital Fairness Act).

Τι θα ρυθμίζει η νέα “Πράξη για την Ψηφιακή Δίκαιη Μεταχείριση”;

Στο τέλος του 2026 (συγκεκριμένα το τέταρτο τρίμηνο), η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται να θέσει σε ισχύ μια από τις πιο σημαντικές νομοθεσίες για την προστασία των καταναλωτών στον ψηφιακό χώρο: την Πράξη για την Ψηφιακή Δίκαιη Μεταχείριση.

Αυτή η νομοθεσία αποτελεί την απάντηση της Ευρώπης στα προβλήματα που αναφέραμε  παραπάνω και στοχεύει απευθείας στον τρόπο με τον οποίο είναι σχεδιασμένες οι εφαρμογές.

Προβλέπει (χωρίς να έχει οριστικοποιηθεί ακόμα) τα παρακάτω:

1. Απαγόρευση του “Εθιστικού Σχεδιασμού” (Addictive Design): Η νομοθεσία στοχεύει να περιορίσει χαρακτηριστικά που εκμεταλλεύονται τις ψυχολογικές ευπάθειες των χρηστών (ειδικά των ανηλίκων), όπως:

• Infinite Scroll (Άπειρη Κύλιση): Η ροή περιεχομένου που δεν τελειώνει ποτέ και “παγιδεύει” τον χρήστη σε συνεχή χρήση.
• Autoplay (Αυτόματη Αναπαραγωγή): Η αυτόματη έναρξη του επόμενου βίντεο.
• Push Notifications: Περιορισμοί στις ειδοποιήσεις που έχουν σχεδιαστεί μόνο για να επαναφέρουν τον χρήστη στην εφαρμογή.

2. Κατάργηση των “Σκοτεινών Μοτίβων” (Dark Patterns): Θα απαγορευτούν οι πρακτικές σχεδιασμού που χειραγωγούν τους χρήστες να λαμβάνουν αποφάσεις που δεν θέλουν, όπως:

• Δυσκολία στη διαγραφή λογαριασμών ή στην ακύρωση συνδρομών (θα απαιτείται το “Κουμπί Ακύρωσης” με ένα κλικ).
• Παραπλανητικά παράθυρα που σε αναγκάζουν να αποδεχτείς cookies ή παρακολούθηση δεδομένων.

Σε αντίθεση με την Αυστραλία που επέβαλε πλήρη απαγόρευση, η ΕΕ εστιάζει στην “Ασφάλεια εκ Σχεδιασμού” (Safety by Design). Οι εταιρείες θα υποχρεούνται να διασφαλίζουν ότι οι προεπιλεγμένες ρυθμίσεις για τους ανήλικους προσφέρουν το υψηλότερο επίπεδο ιδιωτικότητας και τη χαμηλότερη δυνατή “εθιστικότητα”.

Η μεγάλη εικόνα: Screen Time και προσοχή (αφορά όλες τις ηλικίες)

Αν και η συζήτηση εστιάζει στα social media, προσωπικά, θεωρώ ότι ο “ελέφαντας στο δωμάτιο” είναι ο συνολικός «χρόνος οθόνης» (screen time) και η «προσοχή». Παράγοντες που αφορούν, όχι μόνο τους νέους, αλλά όλες τις ηλικίες.

Τα στατιστικά είναι αποκαρδιωτικά. Οι νέοι, αλλά και οι ενήλικες, περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας τους μπροστά σε μια οθόνη. Τα Smartphones και τα Social Media είναι οι δύο από τους πιο σημαντικούς παράγοντες που συμβάλουν στην αύξηση του Screen time. Το πρόβλημα ξεκινά από το γεγονός ότι οι έννοιες της διασκέδασης και του ελεύθερου χρόνου έχουν και αυτές συνδεθεί με το screen time (gaming, YouTube, streaming, social media, messaging) που έχει υποκαταστήσει κάθε άλλη δραστηριότητα. Η λύση πρέπει να ξεκινήσει με την αντιμετώπιση του συνολικού εθισμού στην οθόνη και την ανάκτηση της ικανότητας εστίασης (συγκέντρωσης), για όλες τις ηλικιακές ομάδες.

Τα στατιστικά στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Ο μέσος χρήστης ξεκλειδώνει το smartphone του πάνω από 100 φορές την ημέρα, συχνά χωρίς συγκεκριμένο σκοπό. Για τη Gen Z (γεννηθέντες 1997-2012), ο χρόνος μπροστά σε μια οθόνη εκτοξεύεται στις 9 ώρες, μετατρέποντας την ψηφιακή ζωή από εργαλείο σε περιβάλλον μόνιμης διαβίωσης. Αυτός ο αυξημένος χρόνος οθόνης δεν είναι τυχαίος. Είναι το αποτέλεσμα ενός προσεκτικά σχεδιασμένου οικοσυστήματος που τρέφεται από τον χρόνο μας.

Η Συρρίκνωση του Attention Span (Εύρος ή Διάρκεια Προσοχής)

Οι συνέπειες στην ανθρώπινη γνωστική λειτουργία από την υπερβολική ενασχόληση με τα social media, το scrolling και τον μεγάλο χρόνο μπροστά στις οθόνες είναι ανησυχητικές. Από το 2000 έως σήμερα, το μέσο εύρος προσοχής (attention span) έχει μειωθεί από τα 12 στα 8,25 δευτερόλεπτα.

Ο εγκέφαλός μας έχει προσαρμοστεί στο να “σαρώνει” επιφανειακά τις πληροφορίες αντί να εμβαθύνει. Η συνεχής εναλλαγή μεταξύ εφαρμογών προκαλεί το φαινόμενο της “κατακερματισμένης προσοχής”, όπου ο εγκέφαλος χρειάζεται έως και 25 λεπτά για να επανέλθει σε κατάσταση βαθιάς συγκέντρωσης μετά από μια απλή ειδοποίηση.

Η μάχη για την προσοχή μας είναι η σημαντικότερη πρόκληση της ψηφιακής εποχής. Είτε μέσω αυστηρών νόμων όπως στην Αυστραλία, είτε μέσω της ρύθμισης του σχεδιασμού στην Ευρώπη, το μήνυμα είναι σαφές: η ψηφιακή ευημερία απαιτεί συνειδητή προσπάθεια. Η ανάκτηση του attention span δεν είναι μόνο θέμα προσωπικής πειθαρχίας, αλλά πλέον και ζήτημα δημόσιας υγείας και πολιτικής βούλησης παγκοσμίως.

Τί λένε οι έρευνες;

Παγκόσμια Δεδομένα Screen Time ανά Χώρα (2025-2026)

Χώρα	Μέσος Ημερήσιος Χρόνος (Ενήλικες)	Κύρια Πηγή / Μελέτη	Παρατηρήσεις
Νότια Αφρική	9 ώρες 24 λεπτά	DemandSage / GWI 2026	Η υψηλότερη παγκοσμίως (Mobile-first economy).
Βραζιλία	9 ώρες 13 λεπτά	Digital 2026 Global Report	Έμφαση στα Social Media (>3,5 ώρες).
Φιλιππίνες	8 ώρες 52 λεπτά	We Are Social 2026	Υψηλότερη χρήση smartphone για ψυχαγωγία.
ΗΠΑ	7 ώρες 03 λεπτά	Common Sense / OECD 2025	Οι έφηβοι (13-18) αγγίζουν τις 8,5 ώρες.
Ελλάδα	~6 ώρες 20 λεπτά	Τοπικές έρευνες / GWI	Αυξητική τάση στις ηλικίες 16-24.
Ηνωμένο Βασίλειο	6 ώρες 09 λεπτά	Ofcom / Digital 2026	Σταθεροποίηση μετά την πανδημία.
Γαλλία	5 ώρες 25 λεπτά	OECD Digital Hub 2025	Ισορροπία μεταξύ τηλεόρασης και Internet.
Γερμανία	5 ώρες 12 λεπτά	OECD Digital Hub 2025	Χαμηλότερη χρήση Social Media στην Ευρώπη.
Ιαπωνία	4 ώρες 09 λεπτά	We Are Social 2026	Η χαμηλότερη παγκοσμίως (λόγω δημογραφικού).

Έρευνες ανά Ηλικιακή Ομάδα (Παγκόσμιοι Μέσοι Όροι)

Ηλικιακή Ομάδα	Χρόνος (2025/26)	Βασική Έρευνα	Κύριο Εύρημα
Παιδιά 0-8 ετών	2,5 ώρες	Common Sense Census 2025	Το 81% των παιδιών <13 έχουν δική τους συσκευή.
Έφηβοι 13-18	8 ώρες 39 λεπτά	Exploding Topics 2026	43% των ωρών που είναι ξύπνιοι είναι σε οθόνη.
Gen Z (16-24)	9 ώρες 15 λεπτά	GWI Core 2025	Οι γυναίκες ξοδεύουν +2,5 ώρες/εβδομάδα παραπάνω από τους άνδρες.
Άνω των 65	~3,5 ώρες	Digital 2025 Overview	Κυριαρχία της παραδοσιακής τηλεόρασης.

Μια χρήσιμη ιστορία: ζώνες ασφαλείας στην Ελλάδα

Επειδή σε αυτό το κείμενο θεωρώ ότι πρέπει να υπάρξει νέα νομοθεσία που θα αντιμετωπίζει συνολικά το πρόβλημα που συζητάμε, είναι χρήσιμο, πριν προχωρήσουμε, να αναφέρουμε ένα παράδειγμα νομοθέτησης χωρίς άμεσο αποτέλεσμα.

Η ιστορία της υποχρεωτικής χρήσης ζώνης ασφαλείας στην Ελλάδα εξελίχθηκε σταδιακά μέσα από διάφορες νομοθετικές ρυθμίσεις και αναθεωρήσεις του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας (ΚΟΚ).

Η πρώτη σοβαρή απόπειρα έγινε το 1979, όταν η χρήση ζώνης ασφαλείας ορίστηκε ως υποχρεωτική για τους οδηγούς και τους συνοδηγούς, αλλά μόνο για τις εθνικές οδούς και το δίκτυο εκτός πόλεων. Στην πράξη, βέβαια, η συμμόρφωση ήταν ελάχιστη και οι έλεγχοι σπάνιοι.

Η πραγματική αλλαγή ήρθε με τον Νόμο 2094/1992 (ΦΕΚ 182/Α/25.11.1992). Με αυτόν τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας:

• Η χρήση ζώνης έγινε υποχρεωτική παντού (και εντός πόλεων) για τον οδηγό και τον συνοδηγό.
• Θεσπίστηκε για πρώτη φορά η υποχρέωση χρήσης ζώνης και στα πίσω καθίσματα, εφόσον το όχημα διέθετε τις ανάλογες προδιαγραφές (τα παλαιότερα οχήματα δεν είχαν πάντα ζώνες πίσω).

H αυστηρή αστυνόμευση ξεκίνησε το 1995. Ήταν η χρονιά που η Τροχαία άρχισε μαζικούς ελέγχους και επιβολή προστίμων. Εκείνη την περίοδο υπήρξαν έντονες κοινωνικές αντιδράσεις (οι λεγόμενοι «αρνητές της ζώνης»), με πολλούς να ισχυρίζονται ότι η ζώνη «τους εγκλωβίζει» σε περίπτωση ατυχήματος.

Με τον Νόμο 3542/2007, η ελληνική νομοθεσία εναρμονίστηκε πλήρως με την ευρωπαϊκή οδηγία 2003/20/ΕΚ.

• Έγινε υποχρεωτική η χρήση ειδικών συστημάτων συγκράτησης για παιδιά (παιδικά καθίσματα).
• Αυστηροποιήθηκαν οι ποινές για τη μη χρήση ζώνης από όλους τους επιβάτες.

Συνοπτικός Πίνακας

Έτος	Τι έγινε υποχρεωτικό;
1979	Ζώνη μόνο σε εθνικές οδούς (μπροστά καθίσματα).
1992	Ζώνη παντού (πόλεις & εθνικές) και στα πίσω καθίσματα.
1995	Έναρξη αυστηρών ελέγχων και προστίμων από την Τροχαία.
2007	Υποχρεωτικά παιδικά καθίσματα & πλήρης ευρωπαϊκή εναρμόνιση.

Πριν από 30 χρόνια, η χρήση ζώνης από τους οδηγούς στην Ελλάδα ήταν η εξαίρεση και όχι ο κανόνας, ειδικά εντός πόλεων.

• 2000-2005: Τα ποσοστά χρήσης από οδηγούς μόλις που άγγιζαν το 35-40%.
• 2015-2020: Το ποσοστό ανέβηκε στο 65-70%.
• Σήμερα (2026): Έχει σταθεροποιηθεί κοντά στο 75-80% (μεσοσταθμικά), με τους αυτοκινητόδρομους να αγγίζουν το ευρωπαϊκό επίπεδο (95%+).

Γιατί όμως βελτιώθηκαν τα στατιστικά;

Εκτός των νόμων, από το 1979 μέχρι σήμερα, και την αυστηροποίηση των ποινών, οι βασικοί παράγοντες που έπαιξαν ρόλο στην αύξηση της χρήσης ζώνης από τους οδηγούς στη χώρα μας ήταν:

1. Η Τεχνολογία (Beepers): Τα ηχητικά σήματα στα νέα αυτοκίνητα ανάγκασαν τους οδηγούς να φορούν ζώνη για να σταματήσει ο ενοχλητικός θόρυβος.
2. Εκπαίδευση: Οι νεότερες γενιές οδηγών, που μεγάλωσαν με καμπάνιες ενημέρωσης και παιδικά καθίσματα λόγω εναρμόνισης με την Ευρωπαϊκή Νομοθεσία, έχουν πολύ μεγαλύτερη κουλτούρα ασφάλειας από τους παλαιότερους.

Το παράδειγμα της ζώνης ασφαλείας δείχνει ότι μπορεί η κυβέρνηση να νομοθετεί, αλλά ή ουσιαστική εφαρμογή μπορεί να αργήσει αν δεν εφαρμοστούν έξυπνες λύσεις και δεν βελτιωθεί η κουλτούρα χρήσης μέσω της εκπαίδευσης από τις μικρές ηλικίες. Αυτό ακριβώς το παράδειγμα πρέπει να έχει υπόψη ένας νέος νόμος για τα Social media.

Οι κίνδυνοι ενός οριζόντιου Ban

Η επιβολή μιας οριζόντιας και ξαφνικής απαγόρευσης στη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για ανηλίκους κάτω των 15 ετών, παρά τις καλές προθέσεις, ενδέχεται να προκαλέσει σειρά σοβαρών παρενεργειών. Ένας από τους κυριότερους κινδύνους είναι η «μετανάστευση» των νέων σε ανεξέλεγκτα και λιγότερο ασφαλή ψηφιακά περιβάλλοντα, καθώς η κρυφή χρήση καθιστά αδύνατη την επίβλεψη από γονείς και εκπαιδευτικούς. Παράλληλα, η τεχνολογική ευρηματικότητα των εφήβων επιτρέπει την εύκολη παράκαμψη των περιορισμών μέσω VPN ή ψευδών στοιχείων, μετατρέποντας τις πλατφόρμες σε έναν ελκυστικό «απαγορευμένο καρπό» και τροφοδοτώντας ακόμα και παράνομε αγορές για την επαλήθευση λογαριασμών.

Επιπλέον, η απαγόρευση απειλεί να προκαλέσει κοινωνικό αποκλεισμό, αποκόπτοντας ευάλωτες ομάδες ή παιδιά σε απομακρυσμένες περιοχές από ζωτικά δίκτυα υποστήριξης και επικοινωνίας. Την ίδια στιγμή, στερεί από τους νέους τη δυνατότητα να αναπτύξουν απαραίτητες ψηφιακές δεξιότητες και κριτική σκέψη. Οι ειδικοί προειδοποιούν επίσης για το φαινόμενο του «γκρεμού», όπου οι έφηβοι, μετά την ξαφνική άρση της απαγόρευσης στα 16 τους χρόνια, θα βρεθούν εκτεθειμένοι στον ψηφιακό κόσμο χωρίς να έχουν αποκτήσει την απαραίτητη εμπειρία για την ασφαλή διαχείρισή του.

Τέλος, η εφαρμογή τέτοιων μέτρων εγείρει σοβαρά ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων, καθώς οι απαιτούμενες διαδικασίες επαλήθευσης ηλικίας προϋποθέτουν τη συλλογή ευαίσθητων βιομετρικών ή κρατικών εγγράφων. Συμπληρωματικά, η επιστημονική κοινότητα εκφράζει επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητα του μέτρου, επισημαίνοντας ότι ο χρόνος ενασχόλησης με τα κοινωνικά δίκτυα δεν αποτελεί τον μοναδικό παράγοντα για τα προβλήματα ψυχικής υγείας και ότι μια επιφανειακή απαγόρευση ενδέχεται να αγνοεί τις πραγματικές, βαθύτερες αιτίες του προβλήματος.

Οι πυλώνες της λύσης και προτάσεις

Όλα τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι ένας νόμος για το θέμα δεν μπορεί να είναι χρήσιμος. Πρέπει όμως να είναι απλός και συνεκτικός, να εισάγει μια κουλτούρα ασφαλούς χρήσης μέσω της διαφανούς πιστοποίησης, να προσφέρει στους πολίτες εργαλεία και να κάνει ξεκάθαρους τους στόχους της πολιτείας. Πρέπει να στοχεύει, όχι μόνο στην τήρηση των ορίων ηλικίας, αλλά κυρίως στη βελτίωση του περιεχομένου και των αλγορίθμων που προσφέρουν τα social media. Τέλος, πρέπει να ενισχύει όλες τις εναλλακτικές δραστηριότητες που πρέπει να προσφέρουμε στους νέους για να καλύψουν τις ώρες που θα κερδίσουν από τη μείωση της ενασχόλησης με τα social media. Δεν θέλουμε να επαναληφθεί το παράδειγμα του πρώτου νόμου (1979) που επέβαλε τη χρήση ζώνης ασφαλείας, ο οποίος ήταν πρακτικά ανεφάρμοστος για 20-30 χρόνια αφού τελικά (όπως είδαμε), ήταν άλλα τα κίνητρα που έπεισαν τους οδηγούς να φορούν ζώνη κατά την οδήγηση (συνδυασμός Νομοθεσίας, Τεχνολογίας και Εκπαίδευσης).

Με βάση τα παραπάνω προτείνουμε οι δράσεις τις χώρας μας αλλά και η νέα νομοθεσία να στηριχθεί σε 4 πυλώνες που θα στοχεύουν στη συνολική λύση του προβλήματος της απώλειας χρόνου στις οθόνες, στα social media αλλά ταυτόχρονα θα προωθούν τις εναλλακτικές δραστηριότητες στον «φυσικό κόσμο». Οι πυλώνες αυτοί περιγράφονται παρακάτω.

Πυλώνας 1: Προκαταρκτικές ενέργειες

Οι ενέργειες που αναφέρονται αποτελούν προαπαιτούμενα για να μπορέσουν να εφαρμοσθούν οι δράσεις που προτείνονται στους επόμενου πυλώνες.

1.     Καθορισμός Social media, εκπαιδευτικών πλατφορμών και εργαλείων επικοινωνίας

Πριν προχωρήσει οτιδήποτε θα πρέπει να θεσπιστεί ένα «Πλαίσιο Ψηφιακής Ταξινόμησης (Digital Classification Framework) εφαρμογών», το οποίο θα μετατρέπει τις τεχνικές προδιαγραφές των εφαρμογών σε νομικά κριτήρια. Πρακτικά, πρέπει να υπάρξει μια κατάταξη για τις πλατφόρμες σε κατηγορίες (π.χ. «Εργαλεία Επικοινωνίας», «Εκπαιδευτικό Λογισμικό», «Αλγοριθμικά Μέσα Ψυχαγωγίας») βάσει της ύπαρξης εθιστικών μηχανισμών, όπως το infinite scroll και οι αλγόριθμοι σύστασης περιεχομένου. Όταν μιλάμε για απαγόρευση χρήσης πρέπει να είναι ξεκάθαρο τί επιτρέπεται (πχ WikiPedia) και τί όχι. Οι επιλογές που έκανε η Αυστραλία αναφέρονται παραπάνω.

Το βήμα αυτό, αν και φαίνεται απλό, δεν είναι. Οι πλατφόρμες social media είναι ταυτόχρονα και πλατφόρμες επικοινωνίας. Η κατάταξή τους πρέπει να γίνει με μεγάλη προσοχή και ξεκάθαρα κριτήρια. Ο Ευρωπαϊκός Νόμος DSA έχει ήδη θέσει κριτήρια κατηγοριοποίησης αλλά αυτά χρειάζονται εξειδίκευση.

2.     Καθορισμός ηλικιών ψηφιακής συναίνεσης (ψηφιακής ενηλικίωσης) ανά δραστηριότητα

Το δεύτερο σημαντικό στάδιο προετοιμασίας είναι ο ξεκάθαρος καθορισμός των ηλικιών ψηφιακής συναίνεσης. Οι Ηλικίες Ψηφιακής Συναίνεσης (Digital Age of Consent) αναφέρονται στο ηλικιακό όριο πάνω από το οποίο ένας ανήλικος θεωρείται νομικά ικανός να δώσει μόνος του τη συγκατάθεσή του για την επεξεργασία των προσωπικών του δεδομένων από διαδικτυακές υπηρεσίες (social media, apps, emails κ.λπ.), χωρίς να απαιτείται η έγκριση του γονέα ή κηδεμόνα του.

Σύμφωνα με νόμους όπως ο GDPR (Ευρώπη) και ο COPPA (ΗΠΑ), οι εταιρείες τεχνολογίας απαγορεύεται να συλλέγουν δεδομένα (όνομα, τοποθεσία, προτιμήσεις) από παιδιά που δεν έχουν φτάσει σε μια συγκεκριμένη ηλικία, γιατί θεωρείται ότι δεν μπορούν να κατανοήσουν πλήρως τους κινδύνους της ιδιωτικότητας.

Αν και ο ευρωπαϊκός κανονισμός (GDPR) θέτει ως βάση τα 16 έτη, επιτρέπει σε κάθε χώρα να το χαμηλώσει έως τα 13. Στην Ελλάδα με βάση τον νόμο 4624/2019, η ηλικία ψηφιακής συναίνεσης έχει οριστεί στα 15 έτη.

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι ένας έφηβος 15 ετών και άνω μπορεί να φτιάξει λογαριασμό στο Instagram ή στο TikTok μόνος του ενώ ένας έφηβος κάτω των 15 ετών (π.χ. 13 ή 14) χρειάζεται τυπικά τη συγκατάθεση του γονέα για να είναι ο λογαριασμός του «νόμιμος».

Τα όρια διαφέρουν από χώρα σε χώρα:

• 13 έτη: Βέλγιο, Δανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ισπανία, Φινλανδία.
• 14 έτη: Αυστρία, Βουλγαρία, Κύπρος, Ιταλία, Λιθουανία.
• 15 έτη: Ελλάδα, Γαλλία, Σλοβενία, Τσεχία.
• 16 έτη: Γερμανία, Ολλανδία, Ρουμανία, Ουγγαρία.

Πολλές πλατφόρμες (π.χ. Facebook, X) έχουν στους όρους τους τα 13 έτη ως κατώτατο όριο, επειδή ακολουθούν την αμερικανική νομοθεσία (COPPA).

Σε σχέση με τις ηλικίες ψηφιακής συναίνεσης ο νέος νόμος πρέπει τουλάχιστον να ορίζει ξεκάθαρα ποιες είναι οι ηλικίες για τις παρακάτω δραστηριότητες:

• Αγορά και χρήση Smartphone
• Απόκτηση Κάρτας SIM (καρτοκινητό και συμβόλαιο)
• Εγγραφή στα Social Media (αφού καθοριστούν πολύ συγκεκριμένα οι πλατφόρμες που θεωρούνται Social Media και ποιες όχι)
• Χρήση πλατφορμών Gaming (Playstation, Xbox κτλ)

Αυτή είναι μια αναγκαία ρύθμιση που πρέπει να περιέχεται στο νόμο. Ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχουν όρια ηλικίας για πάρα πολλά πράγματα (δίπλωμα οδήγησης, κατανάλωση και αγορά αλκοόλ, τσιγάρων κτλ). Αυτά τα όρια, αν και πολλές φορές καταστρατηγούνται, είναι κοινωνικά αποδεκτά. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι όταν βλέπουμε ένα παιδί 13 χρονών να καταναλώνει αλκοόλ αμέσως καταλαβαίνουμε πως είναι λάθος ή κάτι παράνομο. Η ευρέως αποδεκτή κοινωνική αντίληψη, η «νόρμα» είναι ότι οι νέοι κάτω των 18 δεν πρέπει να καταναλώνουν αλκοόλ. Ο καθορισμός ξεκάθαρων και λογικών ορίων είναι η αρχή της διαδικασίας αποδοχής και εφαρμογής τους από όλους.

3.     Υλοποίηση API διασύνδεσης των Social Media με το Gov.gr

Η υλοποίηση ενός εξειδικευμένου πρωτοκόλλου διασύνδεσης (API) μεταξύ των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης και της κεντρικής κρατικής πύλης (Gov.gr) αποτελεί τη δομική βάση για την τήρηση των ηλικιακών περιορισμών και τη διασφάλιση της ψηφιακής ακεραιότητας. Προτείνεται να υπάρχουν δύο επίπεδα πιστοποίησης μέσω αυτού του API. Το Επίπεδο Ι να πιστοποιεί μόνο αν ο χρήστης είναι πάνω από την επιτρεπτή ηλικία πρόσβασης και το Επίπεδο ΙΙ, που θα είναι προαιρετικό, να πιστοποιεί τον χρήστη που εγγράφεται ως αληθινό πρόσωπο. Ακολουθεί μια σύντομη περιγραφή των δύο επιπέδων πιστοποίησης που θα προσφέρει το API.

Επίπεδο Ι: Βεβαίωση Ηλικιακής Επάρκειας

Το πρώτο επίπεδο θα λειτουργεί ως απλός μηχανισμός ανώνυμης επικύρωσης ηλικίας. Σκοπός του είναι η επιβεβαίωση ότι ο χρήστης πληροί το απαιτούμενο ηλικιακό όριο για την πρόσβαση σε μια πλατφόρμα social media, χωρίς την αποκάλυψη περαιτέρω προσωπικών δεδομένων, ούτε καν της ακριβούς ηλικίας. Μέσω κρυπτογραφημένων βεβαιώσεων, η εκάστοτε πλατφόρμα θα λαμβάνει αποκλειστικά μια δυαδική απάντηση εγκυρότητας (ΝΑΙ/ΟΧΙ), διασφαλίζοντας ότι η ημερομηνία γέννησης και τα λοιπά δημογραφικά στοιχεία δεν αποκαλύπτονται.

Επίπεδο ΙΙ: Πιστοποίηση Φυσικής Υπόστασης και Μοναδικότητας

Στο επίπεδο αυτό, το σύστημα θα βεβαιώνει ότι ο λογαριασμός αντιστοιχεί σε υπαρκτό και ταυτοποιημένο φυσικό πρόσωπο. Η χρήση τεχνολογίας blockchain επιτρέπει την έκδοση μοναδικών ψηφιακών αποτυπωμάτων που πιστοποιούν την εγκυρότητα του χρήστη στη διάρκεια του χρόνου. Η αρχιτεκτονική αυτή εξασφαλίζει ότι η πλατφόρμα μπορεί να επαληθεύσει τη μοναδικότητα του μέλους της, χωρίς να έχει πρόσβαση σε ευαίσθητα κρατικά έγγραφα ή δεδομένα ταυτοποίησης.

Η υιοθέτηση αυτού του διπλού μοντέλου πιστοποίησης θα επιτρέπει στο κράτος να λειτουργεί ως ο μοναδικός μηχανισμός πιστοποίησης της ηλικίας και της ψηφιακής ταυτότητας, χωρίς να αποστέλλονται προσωπικά δεδομένα ή βιομετρικά στοιχεία στις πλατφόρμες. Η χρήση της τεχνολογίας blockchain ως ενδιάμεσου στρώματος επαλήθευσης διασφαλίζει ότι η μεταφορά πληροφορίας περιορίζεται στο ελάχιστο δυνατό επίπεδο, παρέχοντας ταυτόχρονα ένα αδιάβλητο περιβάλλον ελέγχου που προστατεύει τον χρήστη και θωρακίζει τη δημόσια σφαίρα από την ανώνυμη κακόβουλη δραστηριότητα.

Επειδή οι πλατφόρμες ενδέχεται να αρνηθούν την απευθείας ταυτοποίηση μέσω gov.gr η λύση μπορεί να είναι απλή. Η διαδικασία μπορεί να γίνεται σε δύο φάσεις. Η πρώτη μπορεί να είναι η παροχή ενός token από το gov.gr που θα χρησιμοποιείται στη συνέχεια κατά την ταυτοποίηση. Δεν αναλύουμε εδώ επακριβώς τη διαδικασία, αλλά είναι σχετικά απλή και δεν απαιτεί την απευθείας σύνδεση του gov.gr με τα social media.

Πυλώνας 2: Νέος Νόμος Πλαίσιο για την «Ψηφιακή Ευημερία», όχι μόνο για τη χρήση Social Media

Καμία τεχνική λύση ή νομοθεσία από μόνη της δεν θα λύσει το πρόβλημα που συζητάμε. Όσο προσπαθούμε μόνο με Νόμους και Απαγορεύσεις να λύσουμε αυτό το πρόβλημα δεν θα το επιτύχουμε. Υπάρχουν τόσες παράμετροι και κενά που πρέπει να καλύψει ένας νόμος για να «πιάσει» όλες τις περιπτώσεις παράκαμψής του, που στο τέλος θα καταλήξουμε σε ένα δαιδαλώδες τοπίο το οποίο θα είναι πρακτικά ανεφάρμοστο. Ας μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για ένα πρόβλημα που σχετίζεται με Τεχνολογικές εφαρμογές που παρέχονται μέσω Διαδικτύου. Υπάρχουν τόσοι τρόποι πρόσβασης στα Social Media (smartphones, tablets, TV, smart watches, PC, Laptops κτλ) αλλά και τόσα λογισμικά (Apps, Browsers κτλ), που για να ελεγχθούν απαιτούνται πολλαπλές δικλείδες ασφαλείας και έλεγχοι. Επιπλέον, οι «έλεγχοι» αυτοί πιθανότατα θα παραβιάζουν συχνά άλλες ελευθερίες που προβλέπονται στο Σύνταγμα ή σε άλλους νόμους. Η λύση λοιπόν δεν είναι ο απόλυτος «έλεγχος», η «παρακολούθηση» και η «επιβολή».

Ένας νέος νόμος, αν και δεν θα λύσει το πρόβλημα από μόνος του, μπορεί και πρέπει να βάλει τάξη και κανόνες που με το πέρασμα του χρόνου θα γίνουν κτήμα της κοινωνίας και έτσι τα πράγματα θα βελτιώνονται. Επειδή μιλάμε για ένα πρόβλημα στο οποίο παίζει κεντρικό ρόλο η Τεχνολογία, υπάρχουν και «έξυπνες» λύσεις που βασίζονται στην ίδια την Τεχνολογία οι οποίες μπορούν να εφαρμοσθούν. Ο νόμος αυτός θα πρέπει να συγκεντρώνει όλες τις υπάρχουσες διατάξεις (πχ ηλικιακά όρια) αλλά και να εισάγει νέες διατάξεις για αυτό που ονομάζεται συνολικά «Digital Well Being» (Ψηφιακή Ευημερία). Πρέπει να είναι όλα συγκεντρωμένα σε ένα νόμο που θα περιέχει όλες τις κατευθύνσεις, τα εργαλεία, τα ηλικιακά όρια και τις πρωτοβουλίες της χώρας μας για να εξασφαλίσει την Ψηφιακή Ευημερία των πολιτών.

Να σημειωθεί εδώ ότι δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι το Digital Well being θα μπορεί μακροπρόθεσμα να επιτευχθεί νομοθετώντας μόνο στη χώρα μας. Πρέπει να συμβάλουμε ενεργά ως χώρα στη δημιουργία Ευρωπαϊκής Νομοθεσίας για διάφορα πολύ σημαντικά σχετικά θέματα. Γι’ αυτό δύο από τους τέσσερις πυλώνες της προτεινόμενης λύσης αφορούν Ελληνική και Ευρωπαϊκή Νομοθεσία ξεχωριστά.

Ο νέος νόμος, εκτός από τη συμπερίληψη των προκαταρκτικών ενεργειών που αναφέραμε παραπάνω θα πρέπει να θέσει συγκεκριμένους στόχους.

Στόχος 1 – Η εφαρμογή του ορίου ηλικίας των 13 ετών που οι περισσότερες πλατφόρμες ήδη θέτουν για τη χρήση τους και η παροχή γονικής συναίνεσης για ηλικίες 13-15.

Η πιστοποίηση χρηστών (User Authentication) στο Gov.gr είναι η διαδικασία με την οποία το κράτος επιβεβαιώνει με απόλυτη ασφάλεια ότι «εσύ είσαι όντως εσύ» πριν σου επιτρέψει να εκδώσεις έγγραφα ή να δεις ευαίσθητα προσωπικά σου δεδομένα.

Στην Ελλάδα, γίνεται ήδη έλεγχος ηλικίας σε εφαρμογές που θεωρούνται εν δυνάμει εθιστικές. Ο έλεγχος στις πλατφόρμες στοιχηματισμού είναι πολύ αυστηρότερος από ό,τι στα social media, καθώς ρυθμίζεται από την ΕΕΕΠ (Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων). Ενώ στα social media αρκεί μια δήλωση ηλικίας, στον στοιχηματισμό απαιτείται πλήρης ταυτοποίηση (KYC – Know Your Customer).

Το Kids Wallet είναι μια επίσημη ψηφιακή εφαρμογή του ελληνικού κράτους που λειτουργεί ως «ασπίδα» για τους ανηλίκους στο διαδίκτυο, επιτρέποντας στους γονείς να επαληθεύουν έγκυρα την ηλικία των παιδιών τους μέσω του Gov.gr, να ορίζουν χρονικά όρια χρήσης και να ελέγχουν την πρόσβαση σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, διασφαλίζοντας έτσι ότι οι έφηβοι κάτω των 15 ετών πλοηγούνται σε ένα ασφαλές και ελεγχόμενο περιβάλλον χωρίς να παραβιάζεται η ιδιωτικότητα των μηνυμάτων τους. Η εγκατάσταση της εφαρμογής δεν είναι σήμερα υποχρεωτική.

Η πιστοποίηση μέσω Gov.gr και η εφαρμογή Kids Wallet μπορεί να γίνουν εξαιρετικά χρήσιμα εργαλεία τόσο για τα παιδιά όσο και για τους ενήλικες σε ότι αφορά τη σχέση τους με τα social media.

Σήμερα, οι ανήλικοι κάτω των 13 ετών, τυπικά, δεν επιτρέπεται να έχουν λογαριασμό στα Social Media από τις ίδιες τις πλατφόρμες. Πρόκειται για κριτήριο on/off. Από 13 έως 15 επιτρέπεται από τις πλατφόρμες, αλλά η Ελληνική Νομοθεσία απαιτεί γονική συναίνεση. Αρχικά λοιπόν, πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι θα εφαρμοσθούν τα όρια που ήδη υπάρχουν, η κυβέρνηση μπορεί να εισάγει διάταξη στο νέο νόμο που να υποχρεώνει τις πλατφόρμες (με αντίστοιχες ποινές) να θέσουν σε παύση και να ζητήσουν πιστοποίηση για τους λογαριασμούς που χρησιμοποιούνται από παιδιά κάτω των 15 ετών. Πρέπει δηλαδή να εφαρμοσθεί το μοντέλο Αυστραλίας για τους κάτω των 15 ετών αλλά με μία σημαντική αλλαγή από αυτό που έχει εξαγγελθεί. Η πιστοποίηση να μην εναπόκειται σε αλγόριθμους και βιομετρικούς ελέγχους από τις πλατφόρμες, αλλά να γίνεται μέσω του kids Wallet και του Gov.gr (μέσω του API που αναφέραμε παραπάνω). Η διαδικασία αυτή μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους αλλά ο πιο απλός είναι να ζητηθεί πιστοποίηση από όλους τους λογαριασμούς που δημιουργήθηκαν τα τελευταία 6-7 χρόνια.

Αυτό που θα γίνει πρακτικά (όπως και στην Αυστραλία), είναι ότι οι πλατφόρμες θα αρχίσουν να απαιτούν πιστοποίηση από πολλούς ανήλικους χρήστες για να συνεχίσουν να έχουν λογαριασμούς. Σε αυτό το σημείο έρχεται να δώσει ένα χρήσιμο εργαλείο πιστοποίησης η Ελλάδα που είναι το Kids Wallet και το Gov.gr ως εργαλεία πιστοποίησης ηλικίας (αυτή είναι η ουσιαστική διαφορά από το μοντέλο Αυστραλίας). Στην ουσία οι λογαριασμοί των κάτω των 13 θα πάψουν να λειτουργούν (αδρανοποίηση) αφού κανένας δεν θα μπορεί να πιστοποιηθεί μόλις ζητηθεί πιστοποίηση. Από εκεί και πέρα, όσοι είναι 13-15 θα πρέπει να ρωτήσουν τους γονείς τους αν θέλουν να τους επιτρέψουν τη χρήση social media και με αυτόν τον τρόπο να αναλάβουν και τις αντίστοιχες ευθύνες. Σε όσους ζητηθεί από λάθος η πιστοποίηση (αν είναι άνω των 15 ετών) θα κληθούν να αποδείξουν ότι δεν είναι κάτω των 15 ετών μέσω του Kids Wallet ή του Gov.gr.

Αυτά που περιγράψαμε παραπάνω αποτελούν ένα πολύ βελτιωμένο μοντέλο Αυστραλίας για τους ανήλικους κάτω των 15 ετών. Δεν νομοθετείται οριζόντια απαγόρευση με αποκλειστική ευθύνη των πλατφορμών. Νομοθετείται η διαδικασία τήρησης των ορίων που ήδη υπάρχουν και σήμερα με ευθύνη των πλατφορμών αλλά και την ουσιαστική αρωγή της Ελλάδας αφού προσφέρει στους πολίτες αλλά και στις πλατφόρμες το εργαλείο πιστοποίησης. Από τη σκοπιά των προσωπικών δεδομένων είναι πολύ καλύτερη λύση από αυτή της Αυστραλίας. Οι πλατφόρμες θα λαμβάνουν απλά ένα ΝΑΙ ή ΌΧΙ για το αν η ηλικία είναι κάτω των 15 και ένα ΝΑΙ/ΟΧΙ αν ο γονιός συμφωνεί να μείνει ενεργός ο λογαριασμός του ανήλικου αν είναι άνω των 13 ετών. Κανένα άλλο δεδομένο. Οι πλατφόρμες σήμερα, για να κάνουν μόνες τους πιστοποίηση ηλικίας ή προσώπου, απαιτούν την αποστολή εγγράφων πιστοποίησης (πχ ταυτότητα) και κάνουν βιομετρικούς ελέγχους. Στην προτεινόμενη λύση δεν απαιτείται η αποστολή κανενός εγγράφου ή ανάλυση βιομετρικών δεδομένων.

Για όλες τις νέες εγγραφές στις πλατφόρμες social media, φυσικά, θα απαιτείται μόνο πιστοποίηση ηλικίας (Επίπεδο Ι, βλ. παραπάνω) μέσω Gov.gr. Όλα τα παραπάνω μπορούν να επιτευχθούν αν υλοποιηθεί η γέφυρα πιστοποίησης (API) μεταξύ του gov.gr και των πλατφορμών social media. Όπως αναφέραμε και παραπάνω ακόμα και αν δεν συμφωνήσουν οι πλατφόρμες σε διασύνδεση με το gov.gr, υπάρχει τρόπος να υλοποιηθούν τα παραπάνω με την δημιουργία ενός social media token στο gov.gr και τη χρήση του κατά την εγγραφή/πιστοποίηση στις πλατφόρμες.

Η λύση που προτείνεται εδώ δεν είναι πολύ διαφορετική από αυτή που πρότεινε η Ελληνική κυβέρνηση στις 8/4/2026. Υπάρχουν όμως ουσιαστικές διαφοροποιήσεις που θεωρώ ότι θα βελτίωναν την λύση που ανακοινώθηκε.

Στόχος 2 – Προαιρετική και ελεύθερη χρήση του Gov.gr για εξαρχής  εγγραφή ως “verified user” και δυνατότητα επαναπιστοποίησης ως “verified users” των ήδη χρηστών Social Media που το επιθυμούν.

Εδώ προστίθεται μια νέα δυνατότητα «ισχυρής» πιστοποίησης (Επίπεδο ΙΙ του API παραπάνω). Ενώ όλοι οι νέοι χρήστες πρέπει να πιστοποιούνται για την ηλικία τους (άνω των 13 ετών) μέσω Gov.gr, δίνεται μια νέα δυνατότητα ισχυρής πιστοποίησης, όπου δεν θα πιστοποιείται μόνο το εάν είναι κάποιος άνω των 13 ετών, αλλά θα πιστοποιείται ότι τα στοιχεία που δίνει σήμερα κατά την εγγραφή στα social media αντιστοιχούν σε πραγματικό και πιστοποιημένο πρόσωπο.

Προτείνουμε εδώ τη δημιουργία μιας «ισχυρής» πιστοποίησης για τα social media στο Gov.gr (Επίπεδο ΙΙ), όχι όμως τόσο ισχυρής όπως αυτή που απαιτείται για τις τράπεζες και τις στοιχηματικές εταιρείες (πλήρης ταυτοποίηση KYC – Know Your Customer).

Αυτό θεωρώ πως είναι ένα σημείο κλειδί. Όλοι οι χρήστες (παλιοί και νέοι), προαιρετικά, θα μπορούν να πιστοποιηθούν «ισχυρά» μέσω του Gov.gr στα Social Media. Η πιστοποίηση αυτή πρέπει να συνδεθεί και με μια ειδική απαίτηση/συμφωνία της Ελλάδας με τις πλατφόρμες, που θα προβλέπει ότι αυτές πρέπει να χορηγούν δωρεάν το «verified badge», που τώρα παρέχουν επί πληρωμή, σε όσους χρήστες επιλέξουν να πιστοποιηθούν «ισχυρά» μέσω του Gov.gr. Αυτό θα είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό κίνητρο για να επιλέξει κάποιος να κάνει την «ισχυρή» πιστοποίηση. Αυτός που θα το κάνει θα έχει εξασφαλίσει ότι δεν θα χάσει ποτέ τους λογαριασμούς του στα social media, ακόμα και αν πέσει θύμα hacking, αφού η πιστοποίηση μέσω Gov.gr θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για άμεση ανάκτηση λογαριασμού. Είναι κάτι που θα αυξήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό την αξιοπιστία και ασφάλεια στα Social Media και κατά τη γνώμη μου θα έχει μεγάλη αποδοχή από χρήστες που διαχειρίζονται επαγγελματικά προφίλ/σελίδες κτλ. Οι «verified users» θα θεωρούνται, όπως και σήμερα, πιο αξιόπιστοι λογαριασμοί. Αποτελεί μια πρωτοποριακή λύση που εξασφαλίζει ασφάλεια χρήσης, αξιοπιστία χρηστών και σταδιακή εξάλειψη ή απαξίωση fake accounts, trolls και bots με μία κίνηση.

Φυσικά, πρέπει να υπάρχει ιδιαίτερη μέριμνα για τα προσωπικά δεδομένα. Ας μην ξεχνάμε όμως πόσοι έχουν ήδη δώσει χωρίς σκέψη τα προσωπικά τους δεδομένα στις πλατφόρμες για να εξασφαλίσουν ένα «verified badge» αφού είναι απαραίτητο για να μπορούν να προφυλάξουν τις επαγγελματικές σελίδες και τους επαγγελματικούς λογαριασμούς τους. Η λύση που προτείνεται εξασφαλίζει τουλάχιστον ότι η πιστοποίηση των προσωπικών δεδομένων δεν γίνεται από τις πλατφόρμες αλλά γίνεται στην Ελλάδα. Η λύση που προτείνεται μπορεί να εφαρμοσθεί χωρίς να απαιτεί αποστολή προσωπικών στοιχείων από το Gov.gr στις πλατφόρμες αν γίνει μέσω Blockchain. Δεν θα επεκταθώ στην ανάλυση αλλά είναι απολύτως εφικτό. Πρέπει να τονίσουμε πώς με την πιστοποίηση αυτή οι πλατφόρμες δεν θα λαμβάνουν από το Gov.gr προσωπικά στοιχεία αλλά απλά μια επιβεβαίωση (ΝΑΙ/ΟΧΙ) ότι τα στοιχεία που δίνονται έτσι και αλλιώς κατά την εγγραφή στις πλατφόρμες αντιστοιχούν σε πραγματικό πρόσωπο.

Στόχος 3 – Ουσιαστικός ψηφιακός εγγραμματισμός στο σχολείο

Ένας ουσιαστικός ψηφιακός εγγραμματισμός δεν πρέπει να περιορίζεται στην εκμάθηση εργαλείων (π.χ. πώς λειτουργεί το Word), αλλά να επικεντρώνεται στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και της συναισθηματικής ανθεκτικότητας. Πρέπει να προετοιμάζει τον μαθητή να κατανοήσει τον «αόρατο» κόσμο πίσω από την οθόνη.

Στο επίκεντρο ενός τέτοιου προγράμματος βρίσκεται η κατανόηση της «οικονομίας της προσοχής», όπου οι νέοι θα διδάσκονται πώς οι αλγόριθμοι και οι εθιστικές τεχνικές σχεδιασμού χρησιμοποιούν τον χρόνο και τα δεδομένα τους. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην ψυχολογική προετοιμασία για τη διαχείριση της ψηφιακής έκθεσης στα 15, βοηθώντας τους μαθητές να αποσυνδέσουν την αυτοεκτίμησή τους από τους μηχανισμούς επιβεβαίωσης των κοινωνικών δικτύων και να αντιληφθούν τη διαφορά μεταξύ της σκηνοθετημένης ψηφιακής πραγματικότητας και της καθημερινής ζωής.

Επιπλέον, το εκπαιδευτικό πλαίσιο περιλαμβάνει την ανάπτυξη δεξιοτήτων για την πλοήγηση στην πληροφορία, όπως η ανίχνευση των fake news, των deepfakes και η αναγνώριση των «φίλτρων» που περιορίζουν την πολυφωνία. Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στην προστασία της ιδιωτικότητας και στην κατανόηση του μόνιμου ψηφιακού αποτυπώματος, καθώς μια επιπόλαιη ανάρτηση μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες στην επαγγελματική και προσωπική ζωή του ατόμου.

Τέλος, ο ουσιαστικός ψηφιακός εγγραμματισμός πρέπει να προάγει τις αξίες της ψηφιακής ιθαγένειας, εκπαιδεύοντας τους μαθητές στους κανόνες ηθικής συμπεριφοράς και στην ενεργή αντιμετώπιση του διαδικτυακού εκφοβισμού. Μέσα από τεχνικές ψηφιακής αποτοξίνωσης και αυτορρύθμισης, οι νέοι θα μαθαίνουν να ελέγχουν τον χρόνο τους και να αναγνωρίζουν την αξία των στιγμών εκτός σύνδεσης. Τελικός στόχος της εκπαιδευτικής διαδικασίας θα είναι η μεταμόρφωση του μαθητή από έναν παθητικό καταναλωτή περιεχομένου σε έναν ενσυνείδητο και υπεύθυνο ψηφιακό πολίτη.

Στόχος 4 – Dumbphones ή Smart-lite phones για κάτω των 13 ετών

Η πρόταση αυτή προβλέπει τη νομοθέτηση της χρήσης συσκευών περιορισμένης λειτουργικότητας (dumbphones) σε παιδιά κάτω των 13 ετών. Αποτελεί μια σημαντική παρέμβαση που μετατοπίζει την προστασία από το επίπεδο του λογισμικού, απευθείας στο υλικό της συσκευής. Η στρατηγική αυτή βασίζεται στην «αρχή της προστατευτικής φούσκας», η οποία στοχεύει στην πρόληψη του εθισμού πριν αυτός ξεκινήσει, καθώς οι συγκεκριμένες συσκευές αδυνατούν τεχνικά να υποστηρίξουν εθιστικούς αλγορίθμους και Apps. Παράλληλα, η καθολική εφαρμογή του μέτρου επιδιώκει να εξαλείψει την κοινωνική πίεση των συνομηλίκων και το “στίγμα” που πιθανά συνοδεύει την απουσία smartphone.

Στόχος 5 – Αλλαγή στις χρεώσεις Mobile Data από τους πάροχους – Κατάργηση των “Social Pass” (Zero-Rating)

Σήμερα, οι πάροχοι προσφέρουν πακέτα με απεριόριστα δεδομένα για TikTok, Instagram και Facebook, καθιστώντας τα «δωρεάν» στη συνείδηση του χρήστη. Οι πάροχοι πρέπει να χρεώνουν τα δεδομένα των Social Media όπως κάθε άλλη κίνηση. Όταν ο χρήστης βλέπει τα GB του να καταναλώνονται γρήγορα λόγω του video streaming στα social, ενεργοποιείται η «αποστροφή της απώλειας» (loss aversion). Το περιεχόμενο παύει να είναι “δωρεάν” και αποκτά ορατό κόστος.

Μπορεί επίσης, μετά από μελέτη να γίνει η θέσπιση ενός ορίου «υγιούς χρήσης» (π.χ. 2GB την ημέρα για social media). Μόλις ο χρήστης ξεπεράσει το όριο η ταχύτητα να πέφτει δραματικά (π.χ. στα 128kbps), καθιστώντας το βίντεο αδύνατο να φορτώσει ομαλά. Η «τριβή» (friction) που δημιουργείται σπάει τον αυτοματισμό του scrolling.

Επίσης, τα δεδομένα που καταναλώνονται στα Social Media μετά το όριο, να χρεώνονται με υψηλότερο συντελεστή, λειτουργώντας ως «φόρος πολυτελείας ή υγείας» ενώ τα δεδομένα από επισκέψεις σε εκπαιδευτικούς ιστότοπους και εφαρμογές θα χρεώνονται ελάχιστα ή καθόλου.

Η εφαρμογή αυτής της πρότασης ουσιαστικά σταματά την «επιδότηση του εθισμού».

Πυλώνας 3: Υποστήριξη νέας Νομοθεσίας ΕΕ

Η Ελλάδα όπως αναφέρεται και στο κείμενο της «Εθνικής Στρατηγικής για την Προστασία των Ανηλίκων από τον Εθισμό στο Διαδίκτυο», πρέπει να υποστηρίξει και να συμβάλει ενεργά στο νόμο της Ευρωπαϊκής Ένωσης «Πράξη για την Ψηφιακή Δίκαιη Μεταχείριση» (Digital Fairness Act. Οι στόχοι σε αυτό το επίπεδο είναι ευρύτεροι και στοχεύουν σε αλλαγές στα λειτουργικά συστήματα των smartphones και στους αλγόρίθμους των εφαρμογών. Σε αυτό το επίπεδο είναι απαραίτητη η υποστήριξη Ευρωπαϊκής και όχι δημιουργίας Ελληνικής Νομοθεσίας, λόγω της δύναμης που έχει η ΕΕ ως μπλοκ σε μια διαπραγμάτευση με τις πλατφόρμες. Βασικά σημεία που προτείνεται να περιέχει μια τέτοια Νομοθεσία είναι τα παρακάτω.

Περιορισμός στα συνεχή Notifications και στο Infinite scroll

Η συγκεκριμένη πρόταση εστιάζει στην παρέμβαση στο ανώτερο επίπεδο της ψηφιακής αλυσίδας, δηλαδή στο Λειτουργικό Σύστημα (OS) των κινητών συσκευών. Η κεντρική ιδέα είναι ότι για να διασφαλιστεί η ψηφιακή ευημερία των πολιτών, απαιτείται νομοθετική συνεργασία με την Google και την Apple, ώστε τα συστήματα Android και iOS να επανασχεδιαστούν ως πιο «σιωπηλά» και λιγότερο «παρεμβατικά» λειτουργικά συστήματα.
Μια βασική πτυχή αυτής της στρατηγικής είναι η αυτόματη κατάργηση των συνεχών ειδοποιήσεων (push notifications) από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Με αυτόν τον τρόπο, το λειτουργικό σύστημα παύει να λειτουργεί ως πηγή συνεχούς διάσπασης της προσοχής και μετατρέπεται σε έναν παθητικό αρχειοθέτη πληροφοριών, στον οποίο ο χρήστης πρέπει να εισέλθει ενεργά και συνειδητά. Επιπλέον, προτείνεται η υποχρεωτική ομαδοποίηση των ειδοποιήσεων σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας, ώστε να απελευθερωθεί ο εγκέφαλος από τη διαρκή αναμονή και την εξάρτηση από την ντοπαμίνη που προκαλούν οι συνεχείς ψηφιακοί «χτύποι».
Τέλος, η πρόταση εισάγει τον τεχνικό περιορισμό της «άπειρης κύλισης» (infinite scroll) μέσω της επιβολής ενός πρωτοκόλλου σελιδοποίησης. Το λειτουργικό σύστημα θα αναγκάζει τις εφαρμογές να διακόπτουν τη ροή του περιεχομένου μετά από έναν ορισμένο αριθμό αναρτήσεων, απαιτώντας από τον χρήστη μια ενεργή κίνηση ή μια μικρή αναμονή για να συνεχίσει. Αυτή η σκόπιμη παύση στοχεύει στη διακοπή της «αυτοματοποιημένης ύπνωσης» του scrolling και στην επαναφορά του συνειδητού ελέγχου.

Φορολογικές ελαφρύνσεις στις πλατφόρμες social media ανάλογα με τη συμβολή τους στο Digital Well Being

Η πρόταση αυτή εισάγει μια νέα σύνδεση μεταξύ της φορολόγησης των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας και της προώθησης της ψηφιακής ευημερίας των χρηστών. Αντί για έναν στατικό φόρο, προτείνεται η υιοθέτηση ενός δυναμικού συστήματος που θα λειτουργεί ως κίνητρο ή αντικίνητρο, βασισμένο στον «Δείκτη Ψηφιακής Υγείας». Ο δείκτης αυτός θα προκύπτει από ετήσιους ελέγχους ανεξάρτητων φορέων, οι οποίοι θα αξιολογούν τις πλατφόρμες με βάση την αλγοριθμική τους διαφάνεια, την αποτελεσματικότητα στην προστασία των ανηλίκων και την ενσωμάτωση εργαλείων αυτοσυγκράτησης, όπως π.χ. οι υποχρεωτικές ειδοποιήσεις διαλείμματος.

Στο πλαίσιο ενός κλιμακωτού φορολογικού συστήματος, οι εταιρείες που αποδεικνύουν έμπρακτα ότι δεν χρησιμοποιούν εθιστικά «σκοτεινά μοτίβα» θα επωφελούνται από σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις. Αντιθέτως, πλατφόρμες που χρησιμοποιούν επιθετικούς αλγορίθμους, οι οποίοι βλάπτουν την ψυχική υγεία ή τον ύπνο των χρηστών, θα αντιμετωπίζουν αυξημένους συντελεστές ως «φόρο κοινωνικού κόστους». Επιπλέον, θα προβλέπεται η δυνατότητα φοροαπαλλαγών εάν οι εταιρείες διαθέτουν διαφημιστικό χώρο για κρατικές καμπάνιες κοινωνικού ενδιαφέροντος ή αν επενδύουν απευθείας σε τοπικές δομές ψυχικής υγείας και ψηφιακής απεξάρτησης.

Το κύριο πλεονέκτημα αυτής της προσέγγισης είναι ότι μετατρέπει την ψηφιακή ασφάλεια σε οικονομικό όφελος για τις πλατφόρμες, αναγκάζοντας τους μετόχους των κολοσσών της τεχνολογίας να πιέσουν για λιγότερο εθιστικές εφαρμογές με σκοπό τη μεγιστοποίηση των κερδών τους μέσω της χαμηλότερης φορολογίας. Παρά τις προκλήσεις που μπορεί να προκύψουν στην εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου φορολόγησης, η λύση έγκειται στην αξιοποίηση αντικειμενικών δεδομένων από κρατικά ψηφιακά εργαλεία, διασφαλίζοντας ότι η ψηφιακή ευεξία θα αποτελεί πλέον κεντρικό πυλώνα της εταιρικής λειτουργίας.

Πυλώνας 4: Οι πιο φιλόδοξες και μακροπρόθεσμες προτάσεις

Ενώ οι 3 παραπάνω πυλώνες αντιμετωπίζουν το πρόβλημα σε ένα βαθμό, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως μόνο μια μακροπρόθεσμη στρατηγική με τολμηρές και καινοτόμες δράσεις θα επιφέρει τελικά το επιθυμητό αποτέλεσμα. Αυτό δεν είναι άλλο από τη λειτουργία και τη χρήση των social media χωρίς να είναι αναγκαίες απαγορεύσεις και πολύπλοκες νομοθεσίες. Η εγκαθίδρυση δηλαδή μιας υγιούς κουλτούρας χρήσης των social media σε όλες τις ηλικίες. Οι μακροπρόθεσμες αυτές προτάσεις αναφέρονται συνοπτικά παρακάτω.

Ο “Πολιτιστικός Φόρος” στα Social Media

Η πρόταση για τη θεσμοθέτηση ενός «Πολιτιστικού Φόρου» στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης αποτελεί μια στρατηγική μετατόπιση από τη λογική των απλών προστίμων στη δημιουργική αποκατάσταση της κοινωνικής ζημιάς που προκαλεί ο ψηφιακός εθισμός. Το μοντέλο αυτό αντλεί έμπνευση από την Ευρωπαϊκή Οδηγία AVMSD, η οποία υποχρεώνει κολοσσούς του streaming, όπως το Netflix και η Disney+, να επενδύουν σημαντικά ποσοστά των εσόδων τους στην τοπική παραγωγή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Γαλλία, η οποία επιβάλλει επενδύσεις έως και 25% των εσόδων σε εγχώριο περιεχόμενο, ενώ στην Ισπανία η εθελοντική υπέρβαση των νομικών ορίων οδήγησε στη δημιουργία ενός τεράστιου παραγωγικού hub. Στην Ελλάδα, η υποχρεωτική εισφορά 1,5% στηρίζει άμεσα τον εθνικό κινηματογράφο, αποδεικνύοντας ότι η οικονομική δέσμευση των Big Tech μπορεί να αναζωογονήσει τοπικά πολιτιστικά οικοσυστήματα.

Στο πλαίσιο των Social Media, ο φόρος αυτός προτείνεται να λειτουργεί ως ένα ανταποδοτικό τέλος επί των διαφημιστικών εσόδων, με τους πόρους να είναι ρητά δεσμευμένοι για τη χρηματοδότηση ενός «Εθνικού Ταμείου Νεότητας, Πολιτισμού και Ψηφιακού Εγγραμματισμού». Αντί τα κεφάλαια να απορροφώνται από τον γενικό κρατικό προϋπολογισμό, θα κατευθύνονται απευθείας στην τοπική αυτοδιοίκηση για τη δημιουργία και συντήρηση φυσικών υποδομών, όπως skate parks, αθλητικά κέντρα και καλλιτεχνικά εργαστήρια, σε χρηματοδότηση λειτουργίας και ανάπτυξης πολιτιστικών συλλόγων και σε δράσεις ψηφιακού εγγραμματισμού για όλες τις ηλικίες. Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτεία δεν περιορίζεται στην απαγόρευση του ψηφιακού χρόνου, αλλά δημιουργεί ελκυστικές, δωρεάν εναλλακτικές που καλύπτουν το κενό που αφήνει η απομάκρυνση από την οθόνη.

Η υλοποίηση αυτής της πρότασης προσφέρει πολλαπλά οφέλη αφού ουσιαστικά ενισχύει την κοινωνική συνοχή. Ενισχύεται επίσης η οικονομική βιωσιμότητα των αθλητικών και πολιτιστικών συλλόγων, δημιουργούνται θέσεις εργασίας για εκπαιδευτές και καλλιτέχνες, ενώ οι νέοι αποκτούν πρόσβαση σε δραστηριότητες που προσφέρουν «φυσική ντοπαμίνη» και ενισχύουν την αυτοεκτίμησή τους μέσω της πραγματικής κοινωνικοποίησης. Σε μια εποχή που η ψηφιακή ύπνωση κυριαρχεί, ο Πολιτιστικός Φόρος λειτουργεί ως το απαραίτητο αντίβαρο, χρηματοδοτώντας μια επιστροφή στην offline ζωή που είναι εξίσου ζωντανή και προσβάσιμη για όλους.

Το Gamification (Παιχνιδοποίηση) των Πόλεων (City-Level Competition)

Η πρόταση αυτή εισάγει μια νέα προσέγγιση που μετατρέπει την ψηφιακή αποτοξίνωση σε μια συλλογική, ευχάριστη προσπάθεια σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης. Μέσω της θέσπισης ενός ετήσιου δείκτη Ψηφιακής Ευημερίας (Digital Wellbeing Index), η πολιτεία αξιολογεί Δήμους και Περιφέρειες με βάση ανωνυμοποιημένα δεδομένα χρήσης. Οι πόλεις που επιτυγχάνουν να μειώσουν τον μέσο όρο ενασχόλησης με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να αυξήσουν τον χρόνο σε εκπαιδευτικές ή φυσικές δραστηριότητες επιβραβεύονται. Για παράδειγμα, η ανάδειξη μιας περιοχής ως «Πρωτεύουσα Ψηφιακής Ευημερίας» θα μπορούσε να συνεπάγεται ειδική κρατική χρηματοδότηση για την κατασκευή νέων πρότυπων παιδικών χαρών, αθλητικών κέντρων ή ποδηλατοδρόμων, ενισχύοντας έτσι τον θετικό κύκλο της αναλογικής ζωής.

Παράλληλα, η ψηφιακή υγεία μπορεί να αποτελέσει ένα ισχυρό τουριστικό προϊόν μέσω της πιστοποίησης περιοχών ως “Digital Detox Zones”. Οι πόλεις που διακρίνονται στον εθνικό δείκτη αποκτούν ένα επίσημο σήμα ποιότητας, το οποίο χρησιμοποιείται στην παγκόσμια τουριστική καμπάνια της χώρας για την προσέλκυση επισκεπτών που αναζητούν την αυθεντικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, οι επισκέπτες μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στο «παιχνίδι» της πόλης, κερδίζοντας εκπτώσεις σε τοπικά εστιατόρια ή μουσεία εάν αποδείξουν ότι διατήρησαν χαμηλό χρόνο οθόνης κατά τη διαμονή τους. Οι τοπικές επιχειρήσεις, από ξενοδοχεία μέχρι καφέ, επωφελούνται οικονομικά προωθώντας μια φιλοσοφία όπου η ανθρώπινη επαφή υπερτερεί της σύνδεσης στο διαδίκτυο.

Η δυναμική αυτής της πρότασης έγκειται στην αλλαγή της ψυχολογίας των πολιτών, καθώς η μείωση της χρήσης του κινητού παύει να είναι μια καταναγκαστική εντολή και γίνεται ζήτημα τοπικής ταυτότητας και κύρους. Η κοινωνική επιρροή λειτουργεί θετικά, με τους νέους να ενθαρρύνουν ο ένας τον άλλον να παραμείνουν offline.

Ο Λογαριασμός του Internet ως Καθρέφτης της Ζωής μας online

Η πρόταση αυτή εισάγει τον μετασχηματισμό του λογαριασμού Internet σε «σύμβουλο ψηφιακής ευημερίας». Κάτι αντίστοιχο έχει προταθεί και έχει υλοποιηθεί για τους λογαριασμούς ρεύματος. Αντί για μια τυπική αναγραφή της κατανάλωσης δεδομένων, ο πάροχος αναλαμβάνει να αναπλαισιώσει τον χρόνο που δαπανήθηκε στο διαδίκτυο, μετατρέποντας τις αφηρημένες ώρες σε χειροπιαστές ευκαιρίες της πραγματικής ζωής. Μέσα από αυτή τη στρατηγική «ώθησης» (nudging), η ψηφιακή δραστηριότητα συγκρίνεται με την απόκτηση νέων δεξιοτήτων ή τη βελτίωση της φυσικής κατάστασης, καθιστώντας σαφές το κόστος ευκαιρίας κάθε λεπτού που αφιερώνεται στο scrolling.

Σε πρακτικό επίπεδο, ο λογαριασμός μπορεί να περιλαμβάνει εξατομικευμένα σενάρια που μιλούν άμεσα στις ανάγκες του χρήστη. Για παράδειγμα, ένα μήνυμα εστιασμένο στην προσωπική εξέλιξη θα μπορούσε να επισημαίνει ότι οι 60 ώρες μηνιαίας χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που καταναλώθηκαν, ισοδυναμούν με τον χρόνο που απαιτείται για να μάθει κάποιος αρχάριος ένα μουσικό όργανο, όπως το πιάνο σε βασικό επίπεδο. Αντίστοιχα, ένα σενάριο υγείας θα μπορούσε να οπτικοποιεί τον χρόνο αυτό ως μια διαδρομή 180 χιλιομέτρων περπατήματος, προτρέποντας τον συνδρομητή να ανταλλάξει την οθόνη με την ευεξία μιας φυσικής δραστηριότητας.

Η πρόταση ενισχύεται περαιτέρω με τη χρήση της «κοινωνικής απόδειξης» και της παιγνιοποίησης (gamification). Ο πάροχος μπορεί να επιβραβεύει τους χρήστες που ανήκουν στο ποσοστό με τη χαμηλότερη κατανάλωση στην περιοχή τους, αποδίδοντας πόντους που εξαργυρώνονται σε πραγματικές εμπειρίες, όπως εισιτήρια θεάτρου και συνδρομές σε γυμναστήρια. Με την εθελοντική επιλογή στόχων παρακολούθησης, ο λογαριασμός παύει να είναι μια απλή απόδειξη πληρωμής και μετατρέπεται σε ένα ισχυρό εργαλείο αυτοβελτίωσης, βοηθώντας τον πολίτη να συνειδητοποιήσει ότι ο χρόνος είναι το πολυτιμότερο νόμισμα που διαθέτει.

Οι πάροχοι που θα εναρμονιστούν με αυτό το πλαίσιο θα έχουν σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις, με βάση τη λογική που αναφέραμε παραπάνω.

Αναγκαστικό timer σε όλες τις εφαρμογές, gaming platforms, τηλεόραση, browsers.

Η πρόταση αυτή προβλέπει την καθολική εγκατάσταση ενός εμφανούς χρονομέτρου σε κάθε ψηφιακή συσκευή. Στοχεύει στην εισαγωγή μιας μόνιμης και ορατής «ψηφιακής σήμανσης», η οποία θα λειτουργεί ως ένα κοντέρ χρόνου στην άκρη της οθόνης. Η ιδέα βασίζεται στην αρχή ότι η διαρκής υπενθύμιση του χρόνου που «καταναλώνεται» μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό ψυχολογικό κίνητρο για τον χρήστη, ώστε να διακόπτει την ψηφιακή δραστηριότητα ταχύτερα. Για να είναι αποτελεσματικό το μέτρο αυτό, δεν πρέπει να αποτελεί απλή ρύθμιση μιας εφαρμογής, αλλά να επιβληθεί σε επίπεδο λειτουργικού συστήματος από κολοσσούς όπως η Google, η Apple και η Microsoft, διασφαλίζοντας ότι ο μετρητής θα παραμένει «καρφιτσωμένος» πάνω από κάθε παράθυρο, παιχνίδι ή πρόγραμμα περιήγησης.

Η θεσμοθέτηση αυτής της πρωτοβουλίας θα μπορούσε να λάβει τη μορφή μιας ευρωπαϊκής οδηγίας, αντίστοιχης με την αναγραφή θερμίδων στα τρόφιμα, υποχρεώνοντας τους κατασκευαστές να διατηρούν τον χρόνο ενεργής οθόνης ή εφαρμογής πάντα ορατό. Για παράδειγμα, στις έξυπνες τηλεοράσεις, ο χρόνος θα μπορούσε να εμφανίζεται ως ένα ημιδιαφανές υδατογράφημα στη γωνία της οθόνης, παρόμοιο με το λογότυπο των καναλιών, ενημερώνοντας τον θεατή σε πραγματικό χρόνο για τη διάρκεια της ημερήσιας θέασης. Στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τα κινητά τηλέφωνα, η τεχνική υλοποίηση “Always-on-Top” θα εμπόδιζε την απόκρυψη του χρονομέτρου, καθιστώντας την επίγνωση της χρήσης αναπόδραστη.

Η ψυχολογική επίδραση αυτής της πρότασης στηρίζεται στη μέθοδο του “Nudging”, καθώς η ζωντανή μέτρηση ενεργοποιεί το αίσθημα της απώλειας χρόνου και σπάει την «ψηφιακή ύπνωση» που προκαλεί η αδιάλειπτη ροή περιεχομένου. Αν και δεν είναι εύκολο να υλοποιηθεί, η επιβολή του μέσω διεθνούς νομοθεσίας θα μπορούσε να το κατοχυρώσει ως θεμελιώδες εργαλείο προστασίας της δημόσιας υγείας. Με αυτόν τον τρόπο, η ψηφιακή κατανάλωση χρόνου παύει να είναι μια αόρατη διαδικασία και μετατρέπεται σε μια συνειδητή επιλογή, ενισχύοντας τον αυτοέλεγχο του χρήστη απέναντι στις εθιστικές δομές του διαδικτύου.

Επίλογος

Η ξαφνική απαγόρευση των social media για τους νέους κάτω των 15 με νόμο είναι ένα μέτρο σοκ που ίσως επιφέρει πολλές παρενέργειες και από μόνο του σίγουρα δεν αρκεί. Η λύση βρίσκεται στον συνδυασμό νομοθεσία, τεχνολογικών λύσεων, συμπεριφορικών οικονομικών (nudges/friction) και, κυρίως, στην επένδυση στον πραγματικό κόσμο. Ας δώσουμε στα παιδιά λόγους να σηκώσουν το κεφάλι από την οθόνη.

Όποια προσπάθεια γίνει πρέπει να λαμβάνει υπόψη (τουλάχιστον) τα παρακάτω:

1. Η προσοχή μας είναι ο πολυτιμότερος πόρος μας. Σε έναν κόσμο που πασχίζει να την κλέψει, η ικανότητα να εστιάζουμε σε όσα πραγματικά έχουν σημασία είναι η απόλυτη πράξη ελευθερίας. Η προσοχή μας δεν είναι προς πώληση.

2. Η τεχνολογία πρέπει να είναι εργαλείο, όχι αφέντης. Διεκδικούμε τεχνολογία που υπηρετεί τις ανθρώπινες ανάγκες και όχι τους αλγόριθμους κερδοφορίας. Αρνούμαστε τον εθιστικό σχεδιασμό που εκμεταλλεύεται τις ψυχολογικές μας αδυναμίες.

3. Το δικαίωμα στην αποσύνδεση είναι ανθρώπινο δικαίωμα. Η ζωή δεν συμβαίνει μόνο πίσω από μια οθόνη. Διεκδικούμε χρόνο χωρίς ειδοποιήσεις, χωρίς emails, χωρίς το άγχος της μόνιμης διαθεσιμότητας. Η ησυχία και η παύση είναι απαραίτητες για τη δημιουργικότητα και την ψυχική υγεία.

4. Η πραγματική σύνδεση απαιτεί παρουσία. Τα social media προσφέρουν επαφή, αλλά η πραγματική σύνδεση απαιτεί βλέμμα, τόνο φωνής και φυσική παρουσία. Επιλέγουμε να επενδύουμε στις σχέσεις που συμβαίνουν στον φυσικό κόσμο.

5. Προστατεύουμε την επόμενη γενιά. Δεσμευόμαστε να διδάξουμε στα παιδιά μας όχι μόνο πώς να χρησιμοποιούν την τεχνολογία, αλλά και πότε να την αφήνουν στην άκρη. Τους χρωστάμε έναν κόσμο όπου η ευτυχισμένη παιδική ηλικία θα μετριέται σε εμπειρίες.

6. Επιλέγουμε την “Ζωή” έναντι του “Scrolling”. Αντικαθιστούμε την παθητική κατανάλωση με την ενεργή δημιουργία. Διαβάζουμε βιβλία, μαθαίνουμε τέχνες, αθλούμαστε και καλλιεργούμε το πνεύμα μας. Η ζωή είναι πολύ μικρή για να την ξοδέψουμε σε μια άπειρη κύλιση.

7. Τα social media δεν είναι υπεύθυνα για όλα τα προβλήματα των νέων. Προσφέρουν πολλά θετικά που πρέπει να αναγνωρίσουμε. Πρέπει όμως να τα ενισχύσουν και να παίξουν πραγματικά το ρόλο για τον οποίο δημιουργήθηκαν και αναφέρεται ως Όραμά και Αποστολή των επιχειρήσεων που τα κατέχουν μέχρι σήμερα.

Κλείνοντας, πρέπει να πω ότι αντιλαμβάνομαι πλήρως τις δυσκολίες που μπορεί να προκύψουν κατά την εφαρμογή των προτάσεων αυτού του κειμένου. Όλες οι προτάσεις απαιτούν διαπραγμάτευση και συζήτηση με τις πλατφόρμες social media, τους ιδιοκτήτες λειτουργικών συστημάτων, τις εταιρείες κατασκευής κινητών συσκευών και τους πάροχους internet. Είναι ανάγκη όμως όλοι να αντιληφθούμε το πρόβλημα, να κάνουμε προτάσεις, να βελτιώσουμε άλλες προτάσεις και να κινηθούμε προς μια εποχή που τα social media, η Τεχνητή Νοημοσύνη και όλα τα τεχνολογικά επιτεύγματα του ανθρώπου θα μας βοηθούν στην πραγματική μας ζωή αντί να μας βάζουν εμπόδια.